Лутфий

Лутфий — XIV аср охири ва XV аср ўрталарида Темурийлар Хуросонида яшаган шоир, чиғатой (эски ўзбек) тилидаги шеъриятнинг илк йирик вакилларидан бири. Унинг ҳаёти ҳақидаги асосий маълумотларни Алишер Навоий «Мажолис ун-нафоис» тазкирасида ва «Насойим ул-муҳаббат»да, шунингдек Давлатшоҳ Самарқандий ва Хондамир ёзиб қолдирган. Туғилган йили тахминий: ўзбек адабиётшунослигида 1366-йил қабул қилинган, турколог Янош Экман эса 1367-йилни кўрсатган. Кўпчилик манбаларга кўра, у Ҳиротда ёки шаҳар яқинидаги Деҳиканор қишлоғида дунёга келган. Шайх Аҳмад Тарозийнинг Мирзо Улуғбекка бағишланган «Фунун ул-балоға» рисоласида шоир «Лутфийи Шоший» деб тилга олингани учун айрим олимлар унинг асли тошкентлик бўлган, деган тахминни ҳам илгари сурган.

Навоийнинг ёзишича, Лутфий ёшлигида араб ва форс тилларини ҳамда зоҳирий илмларни яхши ўзлаштирган, сўнг тасаввуф йўлига кирган. 1411-йилда у Амир Темурнинг набираси, Шероз ҳокими Искандар Мирзо ҳузурида бўлган ва унинг топшириғи билан биринчи йирик асари — «Гул ва Наврўз» достонини ёзган. Шоҳрух Искандар Мирзога қарши юриш қилгач, Лутфий Ҳиротга қайтган ва тахминан 1414-йилда шаҳарнинг таниқли сўфийси Шаҳобиддин Хиёбонийга мурид бўлган. Навоий таъкидлаганидек, шоир умрининг охиригача дарвешлик йўлидан қайтмаган, камтарона ва хилватда яшаган.

Шу билан бирга Лутфий кўплаб темурийлар — Шоҳрух, Бойсунқур Мирзо, Абулқосим Бобур, Абусаид Мирзо ва бошқаларнинг илтифоти ва ҳомийлигини кўрган; девонида улардан айримларига бағишланган қасида ва ғазаллар бор. Ўзбек тадқиқотчиларининг ёзишича, Шоҳрухнинг таклифи билан у Шарафиддин Али Яздийнинг Амир Темур юришлари ҳақидаги форсий «Зафарнома»сини туркий назмга ўгира бошлаган. Навоий бу достон қоралама ҳолида қолиб, оққа кўчирилмагани сабабли шуҳрат топмаганини ёзади; асар бизгача етиб келмаган.

Кексалик чоғида Лутфий Ҳирот шоирларининг эътироф этилган устози эди. Навоий уни шахсан таниган ва «Мажолис ун-нафоис»да «малик ул-калом», яъни сўз султони деб атаб, форсий ва туркий шеърда унга тенг келадиган киши бўлмаганини, аммо туркий девони билан кўпроқ машҳур бўлганини қайд этган. Навоийнинг ҳикоя қилишича, кекса шоир унинг ёшликда ёзган «Оразин ёпқоч...» ғазалини эшитиб, ўзининг ўн-ўн икки минг форсий ва туркий байтини шу бир ғазалга алмашишга рози эканини айтган. Тўқсон ёшдан ошганда Лутфий Абдураҳмон Жомийга «сухан» радифли форсий қасида бағишлаган, «офтоб» радифли форсий матлаъсини эса Жомий тўлиқ ғазалга айлантириб, ўз девонига киритган.

Лутфийнинг асосий мероси — туркий девони. Унинг йигирмадан ортиқ қўлёзма нусхаси маълум; санаси қўйилган энг қадимгиси 1508-йилда Ҳиротда кўчирилган ва ҳозир Британия кутубхонасида сақланади. Девонда қасидалардан ташқари 361 ғазал, 113 туюқ ва 57 фард бор; олим Э. Аҳмадхўжаев шоирнинг сақланган шеърларини 2770 байтдан ортиқ деб ҳисоблаган, уларнинг катта қисми ғазаллардир. Форсий шеърлари алоҳида девонга жамланмаган, баъзилари турли мажмуаларда учрайди. «Гул ва Наврўз» — Жалолиддин Табибнинг 1333-йилда ёзилган шу номли форсий достонининг туркий талқини бўлиб, шаҳзода Наврўз билан гўзал Гулнинг синовларга тўла муҳаббати ҳақида ҳикоя қилади; айрим ўзбек тадқиқотчилари бу достонни Ҳайдар Хоразмий қаламига мансуб деб ҳисоблайди.

Лутфий энг аввало ғазал ва туюқ — омоним сўзларга қурилган туркий тўртлик устаси сифатида танилган. Унинг шеърлари тили содда ва оҳангдор, жонли сўзлашув нутқига яқин; шоир халқ оғзаки ижодининг тимсол ва мақолларидан кенг фойдаланган, баъзи ғазаллари халқ қўшиқларига айланган. XV асрдаёқ унинг шеърлари Мовароуннаҳр, Хуросон ва Ироқда тарқалган эди. Навоий ва Бобур унинг мактабидан кўп нарса ўрганган, кейинги асрлар шоирлари унинг ғазалларига мухаммаслар боғлаган; турк олими Фуод Кўпрулу Лутфийни усмонли шоирлар ҳам севиб ўқиганини қайд этган.

Навоийнинг маълумотига кўра, Лутфий 99 йил умр кўрган, Ҳирот яқинидаги Деҳиканор қишлоғидаги уйида вафот этган ва ўша ерда дафн қилинган. Вафот йили манбаларда турлича: ўзбек маълумотномаларида 1465-йил, Экманда 1463-йил, Заки Валидий Тўғон эса Абдуллоҳ Кобулийнинг «Тазкират ут-таворих» асарига таяниб 1492-йилни кўрсатган. Шоир ҳақидаги илк махсус тадқиқотни 1914-йилда Қозонда Заки Валидий Тўғон нашр эттирган. Лутфий девони Тошкент, Истанбул ва Анқарада чоп этилган, шеърлари рус тилига таржима қилинган; Тошкент ва Самарқанддаги кўчалар унинг номи билан аталади.