Muhammad Ali

Muhammad Ali (asl ismi Muhammad Ali Ahmedov) 1942-yil 1-martda Andijon viloyati Bo'z tumanidagi (hozirgi Bo'ston tumani) Beshkal qishlog'ida dehqon oilasida tug'ilgan. She'r yozishni maktabda boshlagan: 1957-yil 17-fevralda, hali o'smirligida, birinchi she'ri «Qizil O'zbekiston» (hozirgi «O'zbekiston ovozi») gazetasida bosilgan. 1959-yilda Toshkent viloyatining Bekobod tumanidagi Navoiy nomli o'rta maktabni tugatgach, bir muddat Bekoboddagi qum-shag'al karerida ishchi bo'lib ishlagan.

1960–1966-yillarda Moskvadagi M. Gorkiy nomidagi Adabiyot institutida o'qigan, o'qish oralig'ida, 1962–1963-yillarda, Andijon va Farg'ona viloyatlari maktablarida dars bergan. Institutdan keyin «Sharq yulduzi» jurnalida adabiy xodim bo'lgan, 1967-yildan esa G'afur G'ulom nomidagi Adabiyot va san'at nashriyotida muharrir, 1975-yildan bo'lim mudiri, 1982–1985-yillarda bosh muharrir bo'lib ishlagan. 1985–1988-yillarda O'zbekiston televideniyesining adabiy-dramatik tahririyatida bosh muharrir bo'lgan.

Uning birinchi she'rlar kitobi — «Fazodagi hislar» 1967-yilda chiqqan, keyin «Shafaq» (1968), «Otalar yurti» (1970), «Oq nur» (1977), «Ilhom parisi» (1980), «Sevsam, sevilsam» (1983), «Sen bir gulsan» (1989), «Ona duosi» (1994) to'plamlari nashr etilgan. «Mashrab» (1966) va «Gumbazdagi nur» (1967) dostonlarini yozgan. 1979-yilda tugatilib, 1981-yilda bosilgan «Boqiy dunyo» she'riy romani Dukchi eshon boshchiligidagi Andijon qo'zg'oloni (1898) va Jizzax qo'zg'oloni (1916) voqealariga bag'ishlangan; 1984-yilda u Toshkentda rus tilida «Vechnyy mir» nomi bilan chop etilgan.

Muhammad Ali tarjimon sifatida qadimgi hind eposi «Ramayana»ni (1978), qoraqalpoq xalq dostonlari «Shahriyor» (1977) va «Masposhsho»ni (1985), Robert Byorns (1971) va Galaktion Tabidze (1982) she'rlarini o'zbek tiliga o'girgan, Gyote, Shiller, Bayron, Pushkin, Lermontov, Maxtumquli, Abay, Tagor va Rasul Hamzatov asarlaridan ham tarjimalar qilgan. «Shahriyor» tarjimasi uchun 1984-yilda Berdaq nomidagi Qoraqalpog'iston davlat mukofotini olgan. «Ramayana» poetikasining o'zbekcha talqiniga bag'ishlangan tadqiqoti uchun 1992-yilda unga filologiya fanlari nomzodi ilmiy darajasi berilgan.

1989–1993-yillarda O'zbekiston Yozuvchilar uyushmasi qoshidagi Badiiy tarjima va adabiy aloqalar markazini boshqargan. 1992-yilda «O'zbekiston xalq yozuvchisi» unvoniga sazovor bo'lgan. 1993–1996-yillarda Toshkent davlat universitetida (hozirgi O'zbekiston Milliy universiteti) professor, 1994-yildan etika va estetika kafedrasi mudiri bo'lgan; 1992–2005-yillarda AQShdagi Vashington universiteti talabalariga o'zbek tili va adabiyotidan saboq bergan. 1999–2003-yillarda Xalqaro «Oltin meros» xayriya jamg'armasi, 2003-yildan Xalqaro Amir Temur jamoat fondi boshqaruviga rahbarlik qilgan. 2013-yildan 2018-yil apreligacha O'zbekiston Yozuvchilar uyushmasi raisi bo'lgan.

Nasrdagi birinchi asari — «Sarbadorlar» roman-dilogiyasi 1989-yilda chiqqan. 1993–2013-yillarda u Amir Temur va uning o'g'illari davri haqidagi to'rt kitobdan iborat «Ulug' saltanat» roman-epopeyasini yozgan: «Jahongir Mirzo» (2003), «Umarshayx Mirzo» (2006), «Mironshoh Mirzo» (2010) va «Shohruh Mirzo» (2013). Epopeyaning dastlabki ikki kitobi uchun 2007-yilda O'zbekiston Respublikasi Davlat mukofotini olgan. «Jahongir Mirzo» 2008-yilda Istanbulda turk tilida, dastlabki uch roman 2015–2019-yillarda rus tilida nashr etilgan. Adib, shuningdek, «Abadiy sog'inchlar» roman-xronikasi (2005; 2006-yilda ingliz tilida chiqqan), «Navoiy va Boyqaro» (2015) pyesasi, «O'z-o'zingni anglab yet» (1988) va «Haqiqatdan chekinma, tarix!» (1990) esselari, «Men ko'rgan Amerika» (2000) kitobi hamda bolalar uchun «Ninachi haqida ertak» (1976) asarining muallifi.

Asarlari yigirma beshdan ortiq tilga tarjima qilingan. «Mehnat shuhrati» (1999) va «El-yurt hurmati» (2014) ordenlari bilan mukofotlangan, 2021-yilda «O'zbekistonda xizmat ko'rsatgan yoshlar murabbiysi» unvonini olgan. 2022-yilda adibning 80 yoshi nishonlangan. 2026-yilda u yana Xalqaro Amir Temur jamoat fondining raisi sifatida faoliyat yuritmoqda; shu yili Amir Temurning yoshligi haqidagi «Temurbek» tarixiy qissasi kitob holida nashr etilgan.