Муҳаммад Али

Муҳаммад Али (асл исми Муҳаммад Али Аҳмедов) 1942-йил 1-мартда Андижон вилояти Бўз туманидаги (ҳозирги Бўстон тумани) Бешкал қишлоғида деҳқон оиласида туғилган. Шеър ёзишни мактабда бошлаган: 1957-йил 17-февралда, ҳали ўсмирлигида, биринчи шеъри «Қизил Ўзбекистон» (ҳозирги «Ўзбекистон овози») газетасида босилган. 1959-йилда Тошкент вилоятининг Бекобод туманидаги Навоий номли ўрта мактабни тугатгач, бир муддат Бекободдаги қум-шағал карерида ишчи бўлиб ишлаган.

1960–1966-йилларда Москвадаги М. Горкий номидаги Адабиёт институтида ўқиган, ўқиш оралиғида, 1962–1963-йилларда, Андижон ва Фарғона вилоятлари мактабларида дарс берган. Институтдан кейин «Шарқ юлдузи» журналида адабий ходим бўлган, 1967-йилдан эса Ғафур Ғулом номидаги Адабиёт ва санъат нашриётида муҳаррир, 1975-йилдан бўлим мудири, 1982–1985-йилларда бош муҳаррир бўлиб ишлаган. 1985–1988-йилларда Ўзбекистон телевидениесининг адабий-драматик таҳририятида бош муҳаррир бўлган.

Унинг биринчи шеърлар китоби — «Фазодаги ҳислар» 1967-йилда чиққан, кейин «Шафақ» (1968), «Оталар юрти» (1970), «Оқ нур» (1977), «Илҳом париси» (1980), «Севсам, севилсам» (1983), «Сен бир гулсан» (1989), «Она дуоси» (1994) тўпламлари нашр этилган. «Машраб» (1966) ва «Гумбаздаги нур» (1967) достонларини ёзган. 1979-йилда тугатилиб, 1981-йилда босилган «Боқий дунё» шеърий романи Дукчи эшон бошчилигидаги Андижон қўзғолони (1898) ва Жиззах қўзғолони (1916) воқеаларига бағишланган; 1984-йилда у Тошкентда рус тилида «Вечнйй мир» номи билан чоп этилган.

Муҳаммад Али таржимон сифатида қадимги ҳинд эпоси «Рамаяна»ни (1978), қорақалпоқ халқ достонлари «Шаҳриёр» (1977) ва «Маспошшо»ни (1985), Роберт Бёрнс (1971) ва Галактион Табидзе (1982) шеърларини ўзбек тилига ўгирган, Гёте, Шиллер, Байрон, Пушкин, Лермонтов, Махтумқули, Абай, Тагор ва Расул Ҳамзатов асарларидан ҳам таржималар қилган. «Шаҳриёр» таржимаси учун 1984-йилда Бердақ номидаги Қорақалпоғистон давлат мукофотини олган. «Рамаяна» поэтикасининг ўзбекча талқинига бағишланган тадқиқоти учун 1992-йилда унга филология фанлари номзоди илмий даражаси берилган.

1989–1993-йилларда Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмаси қошидаги Бадиий таржима ва адабий алоқалар марказини бошқарган. 1992-йилда «Ўзбекистон халқ ёзувчиси» унвонига сазовор бўлган. 1993–1996-йилларда Тошкент давлат университетида (ҳозирги Ўзбекистон Миллий университети) профессор, 1994-йилдан этика ва эстетика кафедраси мудири бўлган; 1992–2005-йилларда АҚШдаги Вашингтон университети талабаларига ўзбек тили ва адабиётидан сабоқ берган. 1999–2003-йилларда Халқаро «Олтин мерос» хайрия жамғармаси, 2003-йилдан Халқаро Амир Темур жамоат фонди бошқарувига раҳбарлик қилган. 2013-йилдан 2018-йил апрелигача Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмаси раиси бўлган.

Насрдаги биринчи асари — «Сарбадорлар» роман-дилогияси 1989-йилда чиққан. 1993–2013-йилларда у Амир Темур ва унинг ўғиллари даври ҳақидаги тўрт китобдан иборат «Улуғ салтанат» роман-эпопеясини ёзган: «Жаҳонгир Мирзо» (2003), «Умаршайх Мирзо» (2006), «Мироншоҳ Мирзо» (2010) ва «Шоҳруҳ Мирзо» (2013). Эпопеянинг дастлабки икки китоби учун 2007-йилда Ўзбекистон Республикаси Давлат мукофотини олган. «Жаҳонгир Мирзо» 2008-йилда Истанбулда турк тилида, дастлабки уч роман 2015–2019-йилларда рус тилида нашр этилган. Адиб, шунингдек, «Абадий соғинчлар» роман-хроникаси (2005; 2006-йилда инглиз тилида чиққан), «Навоий ва Бойқаро» (2015) песаси, «Ўз-ўзингни англаб ет» (1988) ва «Ҳақиқатдан чекинма, тарих!» (1990) эсселари, «Мен кўрган Америка» (2000) китоби ҳамда болалар учун «Ниначи ҳақида эртак» (1976) асарининг муаллифи.

Асарлари йигирма бешдан ортиқ тилга таржима қилинган. «Меҳнат шуҳрати» (1999) ва «Эл-юрт ҳурмати» (2014) орденлари билан мукофотланган, 2021-йилда «Ўзбекистонда хизмат кўрсатган ёшлар мураббийси» унвонини олган. 2022-йилда адибнинг 80 ёши нишонланган. 2026-йилда у яна Халқаро Амир Темур жамоат фондининг раиси сифатида фаолият юритмоқда; шу йили Амир Темурнинг ёшлиги ҳақидаги «Темурбек» тарихий қиссаси китоб ҳолида нашр этилган.