Muqimiy

Muqimiy — Muhammad Aminxo'ja Mirzaxo'ja o'g'lining adabiy taxallusi. U Qo'qonning Begvachcha mahallasida tug'ilgan; «O'zbekiston milliy ensiklopediyasi» tug'ilgan yilini 1850-yil deb ko'rsatadi, sovet ensiklopediyalarida esa 1850 yoki 1851-yil deyilgan. Toshkentlik otasi novvoylik bilan ro'zg'or tebratgan, onasi Oyshabibi xo'jandlik edi. Ko'plab ertak va qo'shiqlarni yoddan bilgan ona o'g'lida she'rga birinchi bo'lib havas uyg'otgan. Bola savodini o'z mahallasidagi maktabda chiqargan.

So'ng Muhammad Aminxo'ja Qo'qon madrasasida o'qigan, 1870-yillar boshida esa Buxoroga borib, u yerdagi madrasalardan birida tahsilni davom ettirgan, fors tili va mumtoz she'r qoidalarini puxta egallagan. 1876-yilda, Qo'qon xonligi tugatilgan yili, ona shahriga qaytib, oila qurgan. Bir muddat yer o'lchash mahkamasida mirzalik qilgan, 1870-yillar oxirida esa Qo'qonning shimoli-g'arbida, Sirdaryodagi Oqjar paromida pattachi — yo'l haqi yig'uvchi bo'lib ishlagan. Ikkala xizmat unga qishloq hayotini va amaldorlarning qilmishlarini yaqindan ko'rsatgan, bular keyin she'rlarida aks etgan.

Otasi vafot etgach, shoir moddiy qiyinchilikka tushgan, oilada ham baxt topmagan va 1885-yil atrofida o'z mahallasidagi Hazrat madrasasining tor hujrasiga ko'chib o'tgan. Umrining oxirigacha o'sha hujrada muhtojlikda yashab, xattotlik va qo'lyozma ko'chirish bilan kun ko'rgan. Yosh do'sti Furqat bilan birga u Qo'qon shoirlari — Muhyi, Zavqiy, Nisbat va boshqalar adabiy suhbatlarga yig'iladigan davraga boshchilik qilgan. 1887–1888-yillarda va 1892-yil boshida Muqimiy otasining shahri Toshkentga borib, uning madaniy hayoti bilan tanishgan, ikkinchi safarida «Turkiston viloyatining gazeti» muharriri N. P. Ostroumov bilan uchrashgan; 1891-yil kuzida uning she'rlari ilk bor shu gazetada bosilgan edi. Shoir Farg'ona vodiysi bo'ylab ham bir necha bor sayohat qilgan.

Muqimiy merosining asosi — lirika: g'azallar, murabba'lar, muxammaslar, Navoiy, Jomiy, Fuzuliy va zamondosh shoirlar g'azallariga taxmislar. U Jomiyni o'ziga ustoz bilgan, ammo dunyoviy muhabbat, do'stlik va vafo haqida xalq qo'shig'iga yaqin sodda tilda yozgan, ko'p g'azallarini shoir hayotligidayoq hofizlar kuylagan. Hajviyotlari ham unga katta shuhrat keltirgan. «Tanobchilar», «Saylov» va mahalliy boylar haqidagi she'rlarida mustamlaka va mahalliy amaldorlarning o'zboshimchaligi va tovlamachiligi, savdogarlar ochko'zligi, ayrim ruhoniylarning ikkiyuzlamachiligi ustidan kulgan; ba'zan o'z davrining qarashlariga ergashib, Andijon qo'zg'oloni boshlig'i Dukchi eshonga qarshi ham yozgan. Ot, arava, loy, pashsha, bezgak haqidagi 30 ga yaqin hazil she'rlari viloyat shahrining kundalik turmushini chizadi. Sayohat taassurotlari asosida to'rt qismli she'riy «Sayohatnoma» yaratilgan va o'zbek adabiyotida yo'l ocherki janri shu asardan boshlangan. Shoirning 10 ga yaqin she'riy va 20 ga yaqin nasriy maktubi ham saqlanib qolgan.

So'nggi yillarda Muqimiy og'ir kasal bo'lsa-da, qalamini qo'ymagan: 1903-yil yanvar va aprel oylarida «Turkiston viloyatining gazeti» uning qo'qonlik bir boy haqidagi she'rini va vayronkor Andijon zilzilasiga bag'ishlangan she'riy tarixini bosgan. Shoir 1903-yil 25-mayda Qo'qonda vafot etgan.

She'rlarining birinchi to'plami — «Devoni Muqimiy»ni 1907-yilda Ostroumov nashr ettirgan, 1910 va 1912-yillarda «Devoni Muqimiy maa hajviyot» bosilgan. Shoir ijodini G'afur G'ulom, Oybek, Hodi Zarif va boshqa olimlar tadqiq etgan; 1960-yilda Toshkentda asarlari ikki jildda chiqqan, 1972-yilda Leningradda «Mukimi i Furkat. Izbrannye proizvedeniya» ruscha kitobi nashr etilgan. Toshkentdagi O'zbek davlat musiqali teatri va ko'chalardan biri, Farg'ona viloyatidagi shaharcha Muqimiy nomi bilan ataladi; Qo'qonda uning uy-muzeyi ochilgan. Sobir Abdulla shoir haqida «Mavlono Muqimiy» romani va «Muqimiy» dramasini yozgan.