Муқимий

Муқимий — Муҳаммад Аминхўжа Мирзахўжа ўғлининг адабий тахаллуси. У Қўқоннинг Бегвачча маҳалласида туғилган; «Ўзбекистон миллий энсиклопедияси» туғилган йилини 1850-йил деб кўрсатади, совет энсиклопедияларида эса 1850 ёки 1851-йил дейилган. Тошкентлик отаси новвойлик билан рўзғор тебратган, онаси Ойшабиби хўжандлик эди. Кўплаб эртак ва қўшиқларни ёддан билган она ўғлида шеърга биринчи бўлиб ҳавас уйғотган. Бола саводини ўз маҳалласидаги мактабда чиқарган.

Сўнг Муҳаммад Аминхўжа Қўқон мадрасасида ўқиган, 1870-йиллар бошида эса Бухорога бориб, у ердаги мадрасалардан бирида таҳсилни давом эттирган, форс тили ва мумтоз шеър қоидаларини пухта эгаллаган. 1876-йилда, Қўқон хонлиги тугатилган йили, она шаҳрига қайтиб, оила қурган. Бир муддат ер ўлчаш маҳкамасида мирзалик қилган, 1870-йиллар охирида эса Қўқоннинг шимоли-ғарбида, Сирдарёдаги Оқжар паромида паттачи — йўл ҳақи йиғувчи бўлиб ишлаган. Иккала хизмат унга қишлоқ ҳаётини ва амалдорларнинг қилмишларини яқиндан кўрсатган, булар кейин шеърларида акс этган.

Отаси вафот этгач, шоир моддий қийинчиликка тушган, оилада ҳам бахт топмаган ва 1885-йил атрофида ўз маҳалласидаги Ҳазрат мадрасасининг тор ҳужрасига кўчиб ўтган. Умрининг охиригача ўша ҳужрада муҳтожликда яшаб, хаттотлик ва қўлёзма кўчириш билан кун кўрган. Ёш дўсти Фурқат билан бирга у Қўқон шоирлари — Муҳйи, Завқий, Нисбат ва бошқалар адабий суҳбатларга йиғиладиган даврага бошчилик қилган. 1887–1888-йилларда ва 1892-йил бошида Муқимий отасининг шаҳри Тошкентга бориб, унинг маданий ҳаёти билан танишган, иккинчи сафарида «Туркистон вилоятининг газети» муҳаррири Н. П. Остроумов билан учрашган; 1891-йил кузида унинг шеърлари илк бор шу газетада босилган эди. Шоир Фарғона водийси бўйлаб ҳам бир неча бор саёҳат қилган.

Муқимий меросининг асоси — лирика: ғазаллар, мураббаълар, мухаммаслар, Навоий, Жомий, Фузулий ва замондош шоирлар ғазалларига тахмислар. У Жомийни ўзига устоз билган, аммо дунёвий муҳаббат, дўстлик ва вафо ҳақида халқ қўшиғига яқин содда тилда ёзган, кўп ғазалларини шоир ҳаётлигидаёқ ҳофизлар куйлаган. Ҳажвиётлари ҳам унга катта шуҳрат келтирган. «Танобчилар», «Сайлов» ва маҳаллий бойлар ҳақидаги шеърларида мустамлака ва маҳаллий амалдорларнинг ўзбошимчалиги ва товламачилиги, савдогарлар очкўзлиги, айрим руҳонийларнинг иккиюзламачилиги устидан кулган; баъзан ўз даврининг қарашларига эргашиб, Андижон қўзғолони бошлиғи Дукчи эшонга қарши ҳам ёзган. От, арава, лой, пашша, безгак ҳақидаги 30 га яқин ҳазил шеърлари вилоят шаҳрининг кундалик турмушини чизади. Саёҳат таассуротлари асосида тўрт қисмли шеърий «Саёҳатнома» яратилган ва ўзбек адабиётида йўл очерки жанри шу асардан бошланган. Шоирнинг 10 га яқин шеърий ва 20 га яқин насрий мактуби ҳам сақланиб қолган.

Сўнгги йилларда Муқимий оғир касал бўлса-да, қаламини қўймаган: 1903-йил январ ва апрел ойларида «Туркистон вилоятининг газети» унинг қўқонлик бир бой ҳақидаги шеърини ва вайронкор Андижон зилзиласига бағишланган шеърий тарихини босган. Шоир 1903-йил 25-майда Қўқонда вафот этган.

Шеърларининг биринчи тўплами — «Девони Муқимий»ни 1907-йилда Остроумов нашр эттирган, 1910 ва 1912-йилларда «Девони Муқимий маа ҳажвиёт» босилган. Шоир ижодини Ғафур Ғулом, Ойбек, Ҳоди Зариф ва бошқа олимлар тадқиқ этган; 1960-йилда Тошкентда асарлари икки жилдда чиққан, 1972-йилда Ленинградда «Мукими и Фуркат. Избранне произведения» русча китоби нашр этилган. Тошкентдаги Ўзбек давлат мусиқали театри ва кўчалардан бири, Фарғона вилоятидаги шаҳарча Муқимий номи билан аталади; Қўқонда унинг уй-музейи очилган. Собир Абдулла шоир ҳақида «Мавлоно Муқимий» романи ва «Муқимий» драмасини ёзган.