Qaffol ash-Shoshiy

Shosh (Toshkent)dan chiqqan shofi'iy faqih, muhaddis va mutakallim; Movarounnahrda shofi'iylik mazhabining yoyilishiga hissa qo'shgan, bahs (jadal) ilmiga bag'ishlangan ilk fiqhiy asar muallifi.

Ma'lumot:

Faoliyat:: Diniy arbob, Olim
Haqiqiy ismi:: Abu Bakr Muhammad ibn Ali ibn Ismoil ash-Shoshiy
Taxallusi:: Hazrati Imom, Katta Qaffol
Tug'ilgan:: 904 — 976
Tug'ilgan joy:: Toshkent
Farzandlar:: Abulhasan Qosim

Biografiya

Abu Bakr Muhammad ibn Ali ibn Ismoil ash-Shoshiy hijriy 291-yilning sha'bon oyida (milodiy 904-yil iyul) Shosh vohasida — hozirgi Toshkentda tug'ilgan. «Qaffol» laqabi qulf yasash kasbidan kelib chiqqan; bir xil laqab bilan tanilgan Marv olimi Abdulloh ibn Ahmad al-Marvaziydan ajratish uchun manbalarda uni «Katta Qaffol» (al-Qaffol al-Kabir) yoki «Qaffol Shoshiy» deb atashadi.

Hijriy 309-yilda (921-yil) yosh Qaffol hadis o'rganish uchun Xuroson, Iroq, Hijoz va Shomga yo'l oladi. Uning ustozlari orasida Ibn Xuzayma, Muhammad ibn Jarir at-Tabariy, Abulqosim al-Bag'aviy va Ibn Durayd bor. Kalom ilmini Abulhasan al-Ash'ariydan o'rgangani ham aytiladi. Yoshligida u mu'taziliylar qarashlariga yaqin bo'lgan, keyinchalik Ash'ariy maktabiga o'tgan; shu sababli uning ayrim asarlarida, xususan katta tafsirida, mu'taziliy fikrlar saqlanib qolgan.

Ta'lim olib bo'lgach, Qaffol Shoshga qaytib, shu yerda dars bergan. Movarounnahrda shofi'iylik mazhabining yoyilishi uning nomi bilan bog'lanadi. Uning shogirdlari — Abu Abdulloh al-Halimiy, Ibn Manda, Abu Abdurahmon as-Sulamiy va Hokim an-Nayshaburiy hadisni undan rivoyat qilgan. Hokim uni zamondoshi bo'lgan Movarounnahr faqihlari orasida usul ilmini eng yaxshi biladigan va hadis izlab eng ko'p safar qilgan kishi deb ta'riflaydi. Qaffol tafsir, hadis, fiqh, fiqh usuli, kalom, arab tili va she'riyat sohalarida o'z davrining nufuzli olimlaridan biri bo'lgan, jadal — bahs yuritish san'ati bo'yicha asar yozgan birinchi faqih hisoblanadi.

Uning asarlari orasida shofi'iylik asoschisi ash-Shofi'iyning «ar-Risola»sining sharhi, «Mahosin ash-shari'a», «Dalo'il an-nubuvva», «Adab al-qozi», «Kitob al-usul» hamda katta tafsir bor. Manbalarda uning qasidasi ham mashhur bo'lgani va she'riy iste'dodidan dalolat berishi aytiladi.

Hijriy 354-yilda (965-yil) Qaffol Vizantiyaga qarshi yig'ilgan Xuroson va Movarounnahr qo'shini bilan Rayga borgan. Vizantiya imperatori Nikifor II Fokas Abbosiy xalifasi al-Muti'ga Tarsus va Missisaning bosib olinishidan keyin musulmonlarni haqorat qiluvchi qasida yo'llagan edi. Xuroson, Shom va Iroqning ko'plab shoirlari unga rad javobi yozdi; ular orasidan Qaffolning hajviy qasidasi tanlanib, imperatorga jo'natilgan. Ikkala qasida ham Vena kutubxonasidagi qo'lyozmada saqlanadi.

Qaffol hijriy 365-yilning zulhijja oyida (976-yil avgust) Shoshda vafot etgan; ba'zi manbalarda vafot yili 366-yil deb ko'rsatiladi. O'g'li Abulhasan Qosim (taxminan 1010-yilda vafot etgan) ham shofi'iy faqihi bo'lib, «at-Taqrib» nomli olti jildlik asarni yozgan. Qaffol Toshkentda dafn etilgan: qabri ustidagi maqbara 1541–1542-yillarda me'mor G'ulom Husayn tomonidan qurilgan va vaqt o'tishi bilan Hazrati Imom majmuasining o'zagiga aylangan; xalq orasida uni «Hazrati Imom» deb atashadi.

Hayot yo'li

904
Tug'ilishi
Hijriy 291-yil sha'bon oyida Shosh vohasida (hozirgi Toshkent) tug'ilgan.
921
Ilm yo'lida
Hadis o'rganish uchun Xuroson, Iroq, Hijoz va Shomga safar qilgan; Ibn Xuzayma, at-Tabariy, al-Bag'aviy kabi olimlardan saboq olgan.
Yoshlik yillari
Kalom ilmi
Dastlab mu'taziliylar fikrlariga yaqin bo'lgan, keyin Ash'ariy maktabiga o'tib, undan kalom o'rgangan.
Keyingi yillar
Shoshda dars berishi
Vatanga qaytib, ta'lim bergan; shofi'iylik mazhabi Movarounnahrda uning sa'y-harakati bilan yoyilgan.
965
Rayga yurish va Vizantiyaga javob
Vizantiyaga qarshi to'plangan qo'shin bilan Rayga borgan; Nikifor II Fokasning musulmonlarni haqorat qiluvchi qasidasiga yozgan hajviy javobi tanlanib, imperatorga yuborilgan.
976
Vafoti
Hijriy 365-yil zulhijja oyida Shoshda vafot etgan (ba'zi manbalarda 366-yil).
1541–1542
Maqbara
Qabri ustiga me'mor G'ulom Husayn maqbara qurgan; keyinchalik uning atrofida Hazrati Imom majmuasi shakllangan.
1945
Maqbara diniy idoraga o'tdi
O'zbekiston SSR Xalq Komissarlari Soveti qarori bilan maqbara yana oltita ziyoratgoh bilan birga Markaziy Osiyo va Qozog'iston musulmonlari diniy idorasi ixtiyoriga berildi.

Asarlar

«Sharh ar-Risola»
Fiqh usuli sharhi
Shofi'iyning «ar-Risola» asariga sharh; bu yo'l bilan shofi'iylik ta'limoti mahalliy sharoitga moslashtirilgan va yoyilgan.
«Mahosin ash-shari'a fi furu' ash-shofi'iyya»
Fiqh
Shariat hukmlarining sabablari haqidagi savolga javob tarzida yozilgan asar; qo'lyozmalari Istanbul va AQShdagi kutubxonalarda saqlanadi.
«at-Tafsir al-kabir»
Tafsir
Qur'onning katta sharhi; unda mu'taziliy qarashlar ham aks etgan va u keyingi mufassirlar tomonidan manba sifatida foydalanilgan.
«Dalo'il an-nubuvva»
Kalom
Payg'ambarlik dalillariga bag'ishlangan asar.
«Adab al-qozi»
Fiqh
Qozining xulq-atvori va ish yuritish qoidalari haqida.
«Kitob al-usul»
Fiqh usuli
Shofi'iylik mazhabining huquqiy tamoyillariga oid asar.
«Javomi' al-kalim fi'l-hadis»
Hadis
Hadislar va hikmatlar to'plami sifatida tilga olinadi.

Meros

Qaffol Shoshiy Movarounnahrda shofi'iylik mazhabining yoyilishi bilan bog'lanadigan asosiy olimlardan biri. Uning asarlari mazhabning usul va furu' qismlarini bayon qilgan, «ar-Risola» sharhi esa Shofi'iy ta'limotini mahalliy sharoitga moslashtirish vositasi bo'lgan. Manbalarda u jadal ilmi bo'yicha asar yozgan birinchi faqih sifatida tilga olinadi. Shogirdlari — al-Halimiy, Ibn Manda, as-Sulamiy va Hokim an-Nayshaburiy — keyingi asrlarda hadis va fiqh tarixida o'z o'rniga ega bo'lgan. «Usul ash-Shoshiy» nomi bilan bosilgan hanafiy fiqh usuli kitobi esa unga tegishli emas. Toshkentdagi maqbarasi va uning atrofida shakllangan Hazrati Imom majmuasi bugun ham ziyoratgoh.

Davr: Somoniylar davri, X asr

Hadis o'rganish uchun Xuroson, Iroq, Hijoz va Shomga safar (921)
Rayga yurish va Vizantiya imperatoriga hajviy javob (965)
Vafoti (976)
Toshkentda qabri ustiga maqbara qurildi (1542)
Maqbara diniy idoraga topshirildi (1945)