Қаффол аш-Шоший

Шош (Тошкент)дан чиққан шофиъий фақиҳ, муҳаддис ва мутакаллим; Мовароуннаҳрда шофиъийлик мазҳабининг ёйилишига ҳисса қўшган, баҳс (жадал) илмига бағишланган илк фиқҳий асар муаллифи.

Маълумот:

Фаолият:: Диний арбоб, Олим
Ҳақиқий исми:: Абу Бакр Муҳаммад ибн Али ибн Исмоил аш-Шоший
Тахаллуси:: Ҳазрати Имом, Катта Қаффол
Туғилган:: 904 — 976
Туғилган жой:: Тошкент
Фарзандлар:: Абулҳасан Қосим

Биография

Абу Бакр Муҳаммад ибн Али ибн Исмоил аш-Шоший ҳижрий 291-йилнинг шаъбон ойида (милодий 904-йил июл) Шош воҳасида — ҳозирги Тошкентда туғилган. «Қаффол» лақаби қулф ясаш касбидан келиб чиққан; бир хил лақаб билан танилган Марв олими Абдуллоҳ ибн Аҳмад ал-Марвазийдан ажратиш учун манбаларда уни «Катта Қаффол» (ал-Қаффол ал-Кабир) ёки «Қаффол Шоший» деб аташади.

Ҳижрий 309-йилда (921-йил) ёш Қаффол ҳадис ўрганиш учун Хуросон, Ироқ, Ҳижоз ва Шомга йўл олади. Унинг устозлари орасида Ибн Хузайма, Муҳаммад ибн Жарир ат-Табарий, Абулқосим ал-Бағавий ва Ибн Дурайд бор. Калом илмини Абулҳасан ал-Ашъарийдан ўргангани ҳам айтилади. Ёшлигида у муътазилийлар қарашларига яқин бўлган, кейинчалик Ашъарий мактабига ўтган; шу сабабли унинг айрим асарларида, хусусан катта тафсирида, муътазилий фикрлар сақланиб қолган.

Таълим олиб бўлгач, Қаффол Шошга қайтиб, шу ерда дарс берган. Мовароуннаҳрда шофиъийлик мазҳабининг ёйилиши унинг номи билан боғланади. Унинг шогирдлари — Абу Абдуллоҳ ал-Ҳалимий, Ибн Манда, Абу Абдураҳмон ас-Суламий ва Ҳоким ан-Найшабурий ҳадисни ундан ривоят қилган. Ҳоким уни замондоши бўлган Мовароуннаҳр фақиҳлари орасида усул илмини энг яхши биладиган ва ҳадис излаб энг кўп сафар қилган киши деб таърифлайди. Қаффол тафсир, ҳадис, фиқҳ, фиқҳ усули, калом, араб тили ва шеърият соҳаларида ўз даврининг нуфузли олимларидан бири бўлган, жадал — баҳс юритиш санъати бўйича асар ёзган биринчи фақиҳ ҳисобланади.

Унинг асарлари орасида шофиъийлик асосчиси аш-Шофиъийнинг «ар-Рисола»сининг шарҳи, «Маҳосин аш-шариъа», «Далўил ан-нубувва», «Адаб ал-қози», «Китоб ал-усул» ҳамда катта тафсир бор. Манбаларда унинг қасидаси ҳам машҳур бўлгани ва шеърий истеъдодидан далолат бериши айтилади.

Ҳижрий 354-йилда (965-йил) Қаффол Византияга қарши йиғилган Хуросон ва Мовароуннаҳр қўшини билан Райга борган. Византия императори Никифор II Фокас Аббосий халифаси ал-Мутиъга Тарсус ва Миссисанинг босиб олинишидан кейин мусулмонларни ҳақорат қилувчи қасида йўллаган эди. Хуросон, Шом ва Ироқнинг кўплаб шоирлари унга рад жавоби ёзди; улар орасидан Қаффолнинг ҳажвий қасидаси танланиб, императорга жўнатилган. Иккала қасида ҳам Вена кутубхонасидаги қўлёзмада сақланади.

Қаффол ҳижрий 365-йилнинг зулҳижжа ойида (976-йил август) Шошда вафот этган; баъзи манбаларда вафот йили 366-йил деб кўрсатилади. Ўғли Абулҳасан Қосим (тахминан 1010-йилда вафот этган) ҳам шофиъий фақиҳи бўлиб, «ат-Тақриб» номли олти жилдлик асарни ёзган. Қаффол Тошкентда дафн этилган: қабри устидаги мақбара 1541–1542-йилларда меъмор Ғулом Ҳусайн томонидан қурилган ва вақт ўтиши билан Ҳазрати Имом мажмуасининг ўзагига айланган; халқ орасида уни «Ҳазрати Имом» деб аташади.

Ҳаёт йўли

904
Туғилиши
Ҳижрий 291-йил шаъбон ойида Шош воҳасида (ҳозирги Тошкент) туғилган.
921
Илм йўлида
Ҳадис ўрганиш учун Хуросон, Ироқ, Ҳижоз ва Шомга сафар қилган; Ибн Хузайма, ат-Табарий, ал-Бағавий каби олимлардан сабоқ олган.
Ёшлик йиллари
Калом илми
Дастлаб муътазилийлар фикрларига яқин бўлган, кейин Ашъарий мактабига ўтиб, ундан калом ўрганган.
Кейинги йиллар
Шошда дарс бериши
Ватанга қайтиб, таълим берган; шофиъийлик мазҳаби Мовароуннаҳрда унинг саъй-ҳаракати билан ёйилган.
965
Райга юриш ва Византияга жавоб
Византияга қарши тўпланган қўшин билан Райга борган; Никифор II Фокаснинг мусулмонларни ҳақорат қилувчи қасидасига ёзган ҳажвий жавоби танланиб, императорга юборилган.
976
Вафоти
Ҳижрий 365-йил зулҳижжа ойида Шошда вафот этган (баъзи манбаларда 366-йил).
1541–1542
Мақбара
Қабри устига меъмор Ғулом Ҳусайн мақбара қурган; кейинчалик унинг атрофида Ҳазрати Имом мажмуаси шаклланган.
1945
Мақбара диний идорага ўтди
Ўзбекистон ССР Халқ Комиссарлари Совети қарори билан мақбара яна олтита зиёратгоҳ билан бирга Марказий Осиё ва Қозоғистон мусулмонлари диний идораси ихтиёрига берилди.

Асарлар

«Шарҳ ар-Рисола»
Фиқҳ усули шарҳи
Шофиъийнинг «ар-Рисола» асарига шарҳ; бу йўл билан шофиъийлик таълимоти маҳаллий шароитга мослаштирилган ва ёйилган.
«Маҳосин аш-шариъа фи фуру' аш-шофиъийя»
Фиқҳ
Шариат ҳукмларининг сабаблари ҳақидаги саволга жавоб тарзида ёзилган асар; қўлёзмалари Истанбул ва АҚШдаги кутубхоналарда сақланади.
«ат-Тафсир ал-кабир»
Тафсир
Қуръоннинг катта шарҳи; унда муътазилий қарашлар ҳам акс этган ва у кейинги муфассирлар томонидан манба сифатида фойдаланилган.
«Далўил ан-нубувва»
Калом
Пайғамбарлик далилларига бағишланган асар.
«Адаб ал-қози»
Фиқҳ
Қозининг хулқ-атвори ва иш юритиш қоидалари ҳақида.
«Китоб ал-усул»
Фиқҳ усули
Шофиъийлик мазҳабининг ҳуқуқий тамойилларига оид асар.
«Жавоми' ал-калим фиъл-ҳадис»
Ҳадис
Ҳадислар ва ҳикматлар тўплами сифатида тилга олинади.

Мерос

Қаффол Шоший Мовароуннаҳрда шофиъийлик мазҳабининг ёйилиши билан боғланадиган асосий олимлардан бири. Унинг асарлари мазҳабнинг усул ва фуру' қисмларини баён қилган, «ар-Рисола» шарҳи эса Шофиъий таълимотини маҳаллий шароитга мослаштириш воситаси бўлган. Манбаларда у жадал илми бўйича асар ёзган биринчи фақиҳ сифатида тилга олинади. Шогирдлари — ал-Ҳалимий, Ибн Манда, ас-Суламий ва Ҳоким ан-Найшабурий — кейинги асрларда ҳадис ва фиқҳ тарихида ўз ўрнига эга бўлган. «Усул аш-Шоший» номи билан босилган ҳанафий фиқҳ усули китоби эса унга тегишли эмас. Тошкентдаги мақбараси ва унинг атрофида шаклланган Ҳазрати Имом мажмуаси бугун ҳам зиёратгоҳ.

Давр: Сомонийлар даври, X аср

Ҳадис ўрганиш учун Хуросон, Ироқ, Ҳижоз ва Шомга сафар (921)
Райга юриш ва Византия императорига ҳажвий жавоб (965)
Вафоти (976)
Тошкентда қабри устига мақбара қурилди (1542)
Мақбара диний идорага топширилди (1945)