
Samarqandlik jadid ma'rifatparvar, jurnalist, noshir va tarjimon; «Sharq mash'ali» jurnali muassisi, 1937-yilda qatag'on qilingan.
Biografiya
Saidrizo Alizoda Samarqandning Bog'ishamol mahallasida, 1887-yilning 15-fevralida dunyoga kelgan. Otasi Eronning Xuroson viloyatidan Buxoro orqali Samarqandga ko'chib kelgan, ipak va gilam savdosi bilan shug'ullangan. Saidrizo olti yil Samarqandda madrasa ta'limini olgan, yangi usul maktabida ozarbayjonlik ma'rifatparvar Shayx Abulqosim qo'lida o'qigan, so'ng otasiga gilam savdosida yordamlashgan.
Rus ofitseri bilan tanishuvi uning rus tilini o'rganishiga yordam bergan; u Demurov bosmaxonasida harf teruvchi bo'lib ishga kirgan va umrbod matbuotga sodiq qolgan. O'zbek, tojik va rus tillarida gazeta-jurnallarga maqolalar yozgan, Mahmudxo'ja Behbudiyning «Oyina» jurnali va «Samarqand» gazetasida uning yaqin hamkori bo'lgan, 1914-yilda o'z hisobidan o'zbekcha «Telegraf xabarlari» varaqasini chiqargan.
1917-yilda «Hurriyat» gazetasida tarjimon va muxbir bo'lgan, «Sharq» gazetasiga muharrirlik qilgan. 1919-yilda forsiy-tojikcha «Sharq mash'ali» haftalik jurnalini tashkil etib, boshqargan; uning adadi to'rt mingga yaqin bo'lib, jurnal Markaziy Osiyodan tashqari Afg'oniston, Eron, Turkiya, Hindiston va ayrim arab mamlakatlariga tarqalgan. 1922-yildan «Zarafshon» gazetasida bo'lim mudiri, «Ovozi tojik» gazetasi asoschilaridan biri va uning mas'ul kotibi bo'lgan. Maqolalari va felyetonlari Bahlul, Zambur, Ranjbar, Bog'ishamoliy, Shapaloq kabi yigirmaga yaqin taxallus ostida bosilgan.
Ma'rifatchilik faoliyati ham kengdir: kambag'al dehqon bolalari uchun Samarqandda maktab ochib, o'zi dars bergan; o'n bir darslik tuzgan — ular orasida «Ilmi fazo», «Tabiat», «Handasa», «Riyoziyot», «Jug'rofiya», «Tarix», «Turkiy alifbo» va «Sarfi arab» bor; o'zbek maktablari uchun «Birinchi yil» alifbosini yozib, bepul tarqatgan. 1933–1934-yillarda 61 ming so'zli ikki jildlik ruscha-tojikcha lug'at nashr ettirgan, 1933–1937-yillarda Samarqand davlat universitetida arab va fors tillaridan dars bergan.
Tarjimon sifatida Pushkinning «Kapitan qizi», «Dubrovskiy», «Yevgeniy Onegin», Tolstoyning «Tirilish», Gogolning «Revizor», Qodiriyning «O'tgan kunlar» va «Mehrobdan chayon» asarlarini tojik va fors tillariga o'girgan; Ibn Sino, Firdavsiy, Nizomiy, Fuzuliy va Navoiy asarlaridan rus tiliga tarjimalar qilgan. Lohurda nashr etilgan tarixiy, diniy va ilmiy asarlari (1923–1933) uzoq vaqt noma'lum bo'lib kelgan.
1937-yil dekabrida siyosiy ayblov bilan hibsga olingan (Vikipediyada — josuslikda ayblangan). Sakkiz yil Samarqand, Toshkent, Tobolsk va Vladimir qamoqxonalarida saqlangan va 1945-yil 24-dekabrda Vladimir qamoqxonasida sil kasalidan vafot etgan. 1987-yilda nabirasi Farhod Alizodaning sa'y-harakati bilan xoki Samarqandga keltirilib, Panjob qabristoniga dafn etilgan. Samarqandda uning uy-muzeyi (1998-yil noyabridan), nomi berilgan mahalla va ko'cha, shuningdek maktab bor.
Karyera
- «Oyina» jurnaliHamkor (muallif) · Samarqand
- Узбекский государственный университетO'qituvchi (arab va fors tillari) · Samarqand · 1933–1937hozirgi nomi — Samarqand davlat universiteti
Hayot yo'li
- 1887Tug'ilgan
Samarqandda, Bog'ishamol mahallasida.
- 1904–1906Dastlabki risolalari
«Nizomnoma» (1904) va «Risolat ul-ittihodiya» (1906) risolalari bilan tanilgan.
- 1905–1907Bosmaxonada harf teruvchi
Demurov bosmaxonasida ishlagan; matbuot bilan shu yerda tanishgan.
- 1913–1915«Oyina» jurnalida hamkorlik
Behbudiy bilan yaqin hamkor bo'lgan.
- 1914«Telegraf xabarlari»
O'zbek tilidagi varaqani o'z hisobidan chiqargan.
- 1917–1920Alifbo va darsliklar
O'zbek va tojik maktablari uchun «Alifbe» kitoblarini tuzib nashr ettirgan.
- 1917«Hurriyat» va «Sharq» gazetalari
«Hurriyat»da tarjimon va muxbir, «Sharq»da muharrir.
- 1919«Sharq mash'ali» jurnali
Forsiy-tojikcha haftalik jurnalni tashkil etgan va boshqargan.
- 1922«Zarafshon» gazetasi
Bo'lim mudiri; «Ovozi tojik» gazetasining asoschilaridan biri.
- 1933–1937Samarqand davlat universiteti
Arab va fors tillaridan dars bergan.
- 1933–1934Ruscha-tojikcha lug'at
61 ming so'zli ikki jildlik lug'atni nashr ettirgan.
- 1937Hibsga olinishi
Dekabrda siyosiy ayblov bilan hibsga olingan.
- 1945Vafoti
24-dekabrda Vladimir qamoqxonasida sil kasalidan vafot etgan.
- 1987Xokining Samarqandga keltirilishi
Panjob qabristoniga dafn etilgan.
- 1998Uy-muzeyi
Samarqandda uy-muzeyi noyabr oyidan faoliyat boshlagan.
Asarlar
- «Nizomnoma» (1904)Risola
- «Risolat ul-ittihodiya» (1906)Risola
- «Ilmi hisob» (1906)Darslik
Jadid maktablari uchun arifmetika darsligi.
- «Sarfi arab»Darslik
Arab tili grammatikasi darsligi.
- «Birinchi yil»Alifbo
O'zbek maktablari uchun alifbo, bepul tarqatilgan.
- «Alifbe» (1917)Alifbo
O'zbek va tojik maktablari uchun alifbo kitoblari.
- «Saodat asri»Roman
- Ruscha-tojikcha lug'at (1933)Lug'at
Ikki jildlik, 61 ming so'zli lug'at (1933–1934).
- Pushkin, «Kapitan qizi» va «Dubrovskiy»Tarjima
Tojik tiliga tarjima.
- Qodiriy, «O'tgan kunlar» va «Mehrobdan chayon»Tarjima
Tojik tiliga tarjima.