
Биография
Саидризо Ализода Самарқанднинг Боғишамол маҳалласида, 1887-йилнинг 15-февралида дунёга келган. Отаси Эроннинг Хуросон вилоятидан Бухоро орқали Самарқандга кўчиб келган, ипак ва гилам савдоси билан шуғулланган. Саидризо олти йил Самарқандда мадраса таълимини олган, янги усул мактабида озарбайжонлик маърифатпарвар Шайх Абулқосим қўлида ўқиган, сўнг отасига гилам савдосида ёрдамлашган.
Рус офитсери билан танишуви унинг рус тилини ўрганишига ёрдам берган; у Демуров босмахонасида ҳарф терувчи бўлиб ишга кирган ва умрбод матбуотга содиқ қолган. Ўзбек, тожик ва рус тилларида газета-журналларга мақолалар ёзган, Маҳмудхўжа Беҳбудийнинг «Ойина» журнали ва «Самарқанд» газетасида унинг яқин ҳамкори бўлган, 1914-йилда ўз ҳисобидан ўзбекча «Телеграф хабарлари» варақасини чиқарган.
1917-йилда «Ҳуррият» газетасида таржимон ва мухбир бўлган, «Шарқ» газетасига муҳаррирлик қилган. 1919-йилда форсий-тожикча «Шарқ машъали» ҳафталик журналини ташкил этиб, бошқарган; унинг адади тўрт мингга яқин бўлиб, журнал Марказий Осиёдан ташқари Афғонистон, Эрон, Туркия, Ҳиндистон ва айрим араб мамлакатларига тарқалган. 1922-йилдан «Зарафшон» газетасида бўлим мудири, «Овози тожик» газетаси асосчиларидан бири ва унинг масъул котиби бўлган. Мақолалари ва фельетонлари Баҳлул, Замбур, Ранжбар, Боғишамолий, Шапалоқ каби йигирмага яқин тахаллус остида босилган.
Маърифатчилик фаолияти ҳам кенгдир: камбағал деҳқон болалари учун Самарқандда мактаб очиб, ўзи дарс берган; ўн бир дарслик тузган — улар орасида «Илми фазо», «Табиат», «Ҳандаса», «Риёзиёт», «Жуғрофия», «Тарих», «Туркий алифбо» ва «Сарфи араб» бор; ўзбек мактаблари учун «Биринчи йил» алифбосини ёзиб, бепул тарқатган. 1933–1934-йилларда 61 минг сўзли икки жилдлик русча-тожикча луғат нашр эттирган, 1933–1937-йилларда Самарқанд давлат университетида араб ва форс тилларидан дарс берган.
Таржимон сифатида Пушкиннинг «Капитан қизи», «Дубровский», «Евгений Онегин», Толстойнинг «Тирилиш», Гоголнинг «Ревизор», Қодирийнинг «Ўтган кунлар» ва «Меҳробдан чаён» асарларини тожик ва форс тилларига ўгирган; Ибн Сино, Фирдавсий, Низомий, Фузулий ва Навоий асарларидан рус тилига таржималар қилган. Лоҳурда нашр этилган тарихий, диний ва илмий асарлари (1923–1933) узоқ вақт номаълум бўлиб келган.
1937-йил декабрида сиёсий айблов билан ҳибсга олинган (Википедияда — жосусликда айбланган). Саккиз йил Самарқанд, Тошкент, Тоболск ва Владимир қамоқхоналарида сақланган ва 1945-йил 24-декабрда Владимир қамоқхонасида сил касалидан вафот этган. 1987-йилда набираси Фарҳод Ализоданинг саъй-ҳаракати билан хоки Самарқандга келтирилиб, Панжоб қабристонига дафн этилган. Самарқандда унинг уй-музейи (1998-йил ноябридан), номи берилган маҳалла ва кўча, шунингдек мактаб бор.
Карьера
- «Ойина» журналиҲамкор (муаллиф) · Самарқанд
- Узбекский государственный университетЎқитувчи (араб ва форс тиллари) · Самарқанд · 1933–1937ҳозирги номи — Самарқанд давлат университети
Ҳаёт йўли
- 1887Туғилган
Самарқандда, Боғишамол маҳалласида.
- 1904–1906Дастлабки рисолалари
«Низомнома» (1904) ва «Рисолат ул-иттиҳодия» (1906) рисолалари билан танилган.
- 1905–1907Босмахонада ҳарф терувчи
Демуров босмахонасида ишлаган; матбуот билан шу ерда танишган.
- 1913–1915«Ойина» журналида ҳамкорлик
Беҳбудий билан яқин ҳамкор бўлган.
- 1914«Телеграф хабарлари»
Ўзбек тилидаги варақани ўз ҳисобидан чиқарган.
- 1917–1920Алифбо ва дарсликлар
Ўзбек ва тожик мактаблари учун «Алифбе» китобларини тузиб нашр эттирган.
- 1917«Ҳуррият» ва «Шарқ» газеталари
«Ҳуррият»да таржимон ва мухбир, «Шарқ»да муҳаррир.
- 1919«Шарқ машъали» журнали
Форсий-тожикча ҳафталик журнални ташкил этган ва бошқарган.
- 1922«Зарафшон» газетаси
Бўлим мудири; «Овози тожик» газетасининг асосчиларидан бири.
- 1933–1937Самарқанд давлат университети
Араб ва форс тилларидан дарс берган.
- 1933–1934Русча-тожикча луғат
61 минг сўзли икки жилдлик луғатни нашр эттирган.
- 1937Ҳибсга олиниши
Декабрда сиёсий айблов билан ҳибсга олинган.
- 1945Вафоти
24-декабрда Владимир қамоқхонасида сил касалидан вафот этган.
- 1987Хокининг Самарқандга келтирилиши
Панжоб қабристонига дафн этилган.
- 1998Уй-музейи
Самарқандда уй-музейи ноябр ойидан фаолият бошлаган.
Асарлар
- «Низомнома» (1904)Рисола
- «Рисолат ул-иттиҳодия» (1906)Рисола
- «Илми ҳисоб» (1906)Дарслик
Жадид мактаблари учун арифметика дарслиги.
- «Сарфи араб»Дарслик
Араб тили грамматикаси дарслиги.
- «Биринчи йил»Алифбо
Ўзбек мактаблари учун алифбо, бепул тарқатилган.
- «Алифбе» (1917)Алифбо
Ўзбек ва тожик мактаблари учун алифбо китоблари.
- «Саодат асри»Роман
- Русча-тожикча луғат (1933)Луғат
Икки жилдлик, 61 минг сўзли луғат (1933–1934).
- Пушкин, «Капитан қизи» ва «Дубровский»Таржима
Тожик тилига таржима.
- Қодирий, «Ўтган кунлар» ва «Меҳробдан чаён»Таржима
Тожик тилига таржима.