Saroy Mulk xonim
Chig'atoy xoni Qozonxonning qizi, Amir Temurning bosh xotini (Bibixonim); Samarqanddagi Bibixonim masjidi va madrasasi bilan bog'liq Temuriylar malikasi.
- Faoliyat:
- Tarixiy shaxs, Siyosatchi, Hukmdor
- Taxallusi:
- Bibixonim
- Hayot yillari:
- taxminan 1341 — taxminan 1408
- Otasi:
- Qozonxon
- Turmush o'rtog'i:
- Amir Temur
Biografiya
Saroy Mulk xonim Chig'atoy ulusi xoni Qozonxonning qizi bo'lib, taxminan 1341-yilda tug'ilgan. Otasi taxtdan ag'darilib o'ldirilganda u besh yoshda edi. Voyaga yetgach, 1355-yilda Movarounnahr hukmdori amir Qozog'onning nabirasi amir Husaynga turmushga chiqdi.
1370-yilda Amir Temur Husaynni mag'lub etib, hokimiyatni qo'lga olgach, uning xotinlaridan bir nechtasini, jumladan Saroy Mulk xonimni, iddasi tugagach nikohiga oldi. Chingiziylar xonadoni qizi bilan qarindoshlik Temurga «ko'ragon» (xon kuyovi) unvonini berdi. Saroy Mulk xonim Temur haramida eng yuksak o'rinni egallab, «Bibixonim», ya'ni «katta xonim» nomi bilan tanildi.
Manbalarda u zukko, tadbirkor va saltanat ishlaridan xabardor ayol sifatida tasvirlanadi, ko'pincha Temurning yurishlarida hamroh bo'lgan, ilm ahliga homiylik qilgan. Isfahon qamali paytida zarb uchun mablag' yetishmay qolgani haqidagi rivoyatda uning maslahati bilan suyak pul chiqarilgani aytiladi; bu hikoya «rivoyatlarga ko'ra» keltiriladi. 1404-yilda Samarqandda Temur ispan elchisi Klavixoni qabul qilganda, Saroy Mulk xonim boshchiligidagi xotinlar marosimda qatnashgan, u elchilar sharafiga ziyofat ham bergan.
Rivoyatga ko'ra, u o'z mablag'i hisobiga Samarqandda madrasa qurdirgan; madrasa XVI asr oxirida buzilgan, yonidagi maqbara saqlanib qolgan. Temur Hindiston yurishidan qaytgach (1399–1404) qurdirgan ulkan jome masjidi ham uning nomi bilan «Bibixonim masjidi» deb yuritiladi, ammo masjidni kim va kim uchun qurdirgani haqida tadqiqotchilar fikri turlicha. Temurdan farzandi bo'lmagan, ammo Shohruh Mirzo va nabiralar tarbiyasi unga topshirilgani aytiladi, biroq inglizcha ma'lumotlar Shohruhning onasi boshqa ayol ekanini qayd etadi.
Temur 1405-yilda vafot etgach, taxtga nabirasi Xalil Sulton o'tirdi. Ibn Arabshoh yozishicha, Saroy Mulk xonim 1408-yilda Xalil Sultonning xotini Shodmulk tomonidan zaharlab o'ldirilgan va o'z madrasasi yonidagi maqbaraga dafn etilgan. Boshqa ma'lumotlarda vafot yili 1405–1406 deb ham ko'rsatiladi. Maqbarani 1941-yilda Go'ri Amir qabrlari bilan birga ochishgan.
Hayot yo'li
- 1341Tug'ilgan (taxminan)
Chig'atoy xoni Qozonxon xonadonida; boshqa ma'lumotlarda 1343.
- 1355Amir Husaynga turmushga chiqdi
Qozog'onning nabirasi amir Husayn nikohiga kirdi.
- 1370Amir Temur nikohida
Husayn mag'lub bo'lgach, Temur uni nikohiga oldi; «Bibixonim» unvonini oldi.
- 1399Bibixonim masjidi qurilishi
Temur Hindiston yurishidan qaytgach masjid qurdirdi (1399–1404).
- 1404Klavixo qabuli
Samarqandda Kastiliya elchisi qabulida xotinlar bilan qatnashdi va ziyofat berdi.
- 1408Vafoti (taxminan)
Ibn Arabshoh bo'yicha zaharlab o'ldirilgan; boshqa ma'lumotlarda 1405–1406.