Сарой Мулк хоним
Чиғатой хони Қозонхоннинг қизи, Амир Темурнинг бош хотини (Бибихоним); Самарқанддаги Бибихоним масжиди ва мадрасаси билан боғлиқ Темурийлар маликаси.
- Фаолият:
- Тарихий шахс, Сиёсатчи, Ҳукмдор
- Тахаллуси:
- Бибихоним
- Ҳаёт йиллари:
- тахминан 1341 — тахминан 1408
- Отаси:
- Қозонхон
- Турмуш ўртоғи:
- Амир Темур
Биография
Сарой Мулк хоним Чиғатой улуси хони Қозонхоннинг қизи бўлиб, тахминан 1341-йилда туғилган. Отаси тахтдан ағдарилиб ўлдирилганда у беш ёшда эди. Вояга етгач, 1355-йилда Мовароуннаҳр ҳукмдори амир Қозоғоннинг набираси амир Ҳусайнга турмушга чиқди.
1370-йилда Амир Темур Ҳусайнни мағлуб этиб, ҳокимиятни қўлга олгач, унинг хотинларидан бир нечтасини, жумладан Сарой Мулк хонимни, иддаси тугагач никоҳига олди. Чингизийлар хонадони қизи билан қариндошлик Темурга «кўрагон» (хон куёви) унвонини берди. Сарой Мулк хоним Темур ҳарамида энг юксак ўринни эгаллаб, «Бибихоним», яъни «катта хоним» номи билан танилди.
Манбаларда у зукко, тадбиркор ва салтанат ишларидан хабардор аёл сифатида тасвирланади, кўпинча Темурнинг юришларида ҳамроҳ бўлган, илм аҳлига ҳомийлик қилган. Исфаҳон қамали пайтида зарб учун маблағ етишмай қолгани ҳақидаги ривоятда унинг маслаҳати билан суяк пул чиқарилгани айтилади; бу ҳикоя «ривоятларга кўра» келтирилади. 1404-йилда Самарқандда Темур испан элчиси Клавихони қабул қилганда, Сарой Мулк хоним бошчилигидаги хотинлар маросимда қатнашган, у элчилар шарафига зиёфат ҳам берган.
Ривоятга кўра, у ўз маблағи ҳисобига Самарқандда мадраса қурдирган; мадраса XVI аср охирида бузилган, ёнидаги мақбара сақланиб қолган. Темур Ҳиндистон юришидан қайтгач (1399–1404) қурдирган улкан жоме масжиди ҳам унинг номи билан «Бибихоним масжиди» деб юритилади, аммо масжидни ким ва ким учун қурдиргани ҳақида тадқиқотчилар фикри турлича. Темурдан фарзанди бўлмаган, аммо Шоҳруҳ Мирзо ва набиралар тарбияси унга топширилгани айтилади, бироқ инглизча маълумотлар Шоҳруҳнинг онаси бошқа аёл эканини қайд этади.
Темур 1405-йилда вафот этгач, тахтга набираси Халил Султон ўтирди. Ибн Арабшоҳ ёзишича, Сарой Мулк хоним 1408-йилда Халил Султоннинг хотини Шодмулк томонидан заҳарлаб ўлдирилган ва ўз мадрасаси ёнидаги мақбарага дафн этилган. Бошқа маълумотларда вафот йили 1405–1406 деб ҳам кўрсатилади. Мақбарани 1941-йилда Гўри Амир қабрлари билан бирга очишган.
Ҳаёт йўли
- 1341Туғилган (тахминан)
Чиғатой хони Қозонхон хонадонида; бошқа маълумотларда 1343.
- 1355Амир Ҳусайнга турмушга чиқди
Қозоғоннинг набираси амир Ҳусайн никоҳига кирди.
- 1370Амир Темур никоҳида
Ҳусайн мағлуб бўлгач, Темур уни никоҳига олди; «Бибихоним» унвонини олди.
- 1399Бибихоним масжиди қурилиши
Темур Ҳиндистон юришидан қайтгач масжид қурдирди (1399–1404).
- 1404Клавихо қабули
Самарқандда Кастилия элчиси қабулида хотинлар билан қатнашди ва зиёфат берди.
- 1408Вафоти (тахминан)
Ибн Арабшоҳ бўйича заҳарлаб ўлдирилган; бошқа маълумотларда 1405–1406.