
Mirzo Ulug'bek
Astronom va hukmdor, Samarqanddagi rasadxona asoschisi.
- Faoliyat:
- Olim, Matematik, Astronom
- Hayot yillari:
- 22 mart 1394(55 yosh) ♈ — 27 oktabr 1449
- Otasi:
- Shohruh Mirzo
- Onasi:
- Gavharshod begim
- Farzandlar:
Biografiya
Mirzo Ulug'bek (Muhammad Tarag'ay) 1394-yil 22-martda, buvasi Amir Temurning harbiy yurishi chog'ida, hozirgi Eron hududidagi Sultoniyada tug'ilgan. Otasi Shohruh Mirzo — Temurning o'g'li va Xuroson hukmdori, onasi esa nufuzli malika va me'morchilik homiysi Gavharshod begim edi.
1409-yildan, hali o'spirin bo'lganida, Ulug'bek Samarqand va Movarounnahrni otasi nomidan boshqargan; Shohruh esa Hirotda butun Temuriylar davlati ustidan oliy hokimiyatni saqlab qolgan. 1417–1420-yillarda Samarqand va Buxoroda, 1433-yilda esa G'ijduvonda uning farmoni bilan madrasalar qurilgan, ularda ilohiyot bilan bir qatorda matematika va astronomiya ham o'qitilgan.
1424–1428-yillar oralig'ida Samarqand yaqinidagi Ko'hak tepaligida Ulug'bek o'rta asrlar dunyosining eng yirik rasadxonalaridan birini bunyod etdi. Uning bosh asbobi — tepalik yon bag'riga o'rnatilgan, radiusi qariyb qirq metrga yetadigan sekstant — o'z davri uchun beqiyos aniqlik bilan yoritgichlar holatini o'lchashga imkon bergan.
Rasadxona faoliyati 1437-yilda «Ziji Ko'ragoniy» yulduzlar katalogi bilan yakunlandi — unda 1018 yulduzning koordinatalari, shuningdek sinus va tangens jadvallari vergul-dan keyin sakkizinchi raqamgacha aniqlikda keltirilgan. Katalog asrlar davomida Sharq va Yevropada eng aniq hisoblanib kelgan.
1447-yilda Shohruh vafotidan so'ng Ulug'bek butun Temuriylar imperiyasi boshiga ko'tarildi, biroq hokimiyatni saqlab qola olmadi: ikki yildan so'ng, 1449-yilda o'z o'g'li Abdullatif buyrug'i bilan taxtdan ag'darilib, qatl etildi. Ko'p o'tmay rasadxona ham vayron qilingan.
Ulug'bek Samarqandda atrofiga yuzdan ortiq olimni to'plagan. Ular orasida eng nufuzlilari Qozizoda Rumiy va G'iyosiddin Jamshid Koshiy edi; keyinroq bu davraga Ali Qushchi qo'shilgan, u Ulug'bekning eng mashhur shogirdlaridan biri bo'lgan. Ulug'bekning o'zi ham madrasalarda dars bergan.
Ulug'bek hukmronligi davrida ikki marta uzoq yurishga chiqqan. 1425-yilda u Mo'g'uliston hukmdori Sher Muhammadga qarshi yurib g'alaba qozongan, ammo bu g'alaba uzoq natija bermagan. 1427-yilda Sig'noq yaqinida Baroq bilan jangda mag'lubiyatga uchragan va bu uning qo'shni davlatga qarshi so'nggi yurishi bo'lgan.
Karyera
- Ulug'bek rasadxonasiAsoschi · 1424–1449
Hayot yo'li
- 1409Samarqand hukmdori
Hali o'spirin bo'lganida otasi Shohruh nomidan Samarqand va Movarounnahrni boshqara boshladi.
- 1417–1433Madrasalar qurilishi
Uning farmoni bilan Samarqand, Buxoro va G'ijduvonda madrasalar qurilgan, ularda ilohiyot bilan bir qatorda aniq fanlar ham o'qitilgan.
- 1424–1428Rasadxona qurilishi
Samarqand yaqinidagi Ko'hak tepaligida o'rta asrlarning eng yirik rasadxonalaridan biri bunyod etildi.
- 1437«Ziji Ko'ragoniy»ning yakunlanishi
1018 yulduz koordinatalari va trigonometrik jadvallardan iborat yulduzlar katalogi tuzildi.
- 1447Temuriylar imperiyasi boshlig'i
Otasi Shohruh vafotidan so'ng butun Temuriylar davlati boshiga ko'tarildi.
- 1449Taxtdan ag'darilishi va halok bo'lishi
O'z o'g'li Abdullatif buyrug'i bilan taxtdan ag'darilib, qatl etildi; ko'p o'tmay rasadxona ham vayron qilindi.
Asarlari
- «Ziji Ko'ragoniy» (1437)Ilmiy asar
1018 yulduz koordinatalari, shuningdek sakkizinchi raqamgacha aniqlikdagi sinus va tangens jadvallaridan iborat yulduzlar katalogi.
- «Tarixi arba ulus»Tarixiy asar
Chingizxonga borib taqaladigan mo'g'ul va turkiy sulolalarning to'rt ulusi tarixiga bag'ishlangan asar.
Meros
Ulug'bekning yulduzlar katalogi va trigonometrik jadvallaridagi aniqlik asrlar davomida Sharqda ham, Yevropada ham tengsiz bo'lib qoldi; ulardan Tixo Brage davrigacha yevropalik astronomlar foydalangan. Uning nomi Oydagi kraterga va bir asteroidga qo'yilgan, mustaqil O'zbekistonda esa mamlakatning eng yirik universiteti unga bag'ishlangan.
Davr: Temuriylar davri Samarqandi- Nemis astronomi Iogann Myodler Oydagi kraterga uning nomini bergan (1830)
- Arxeolog Vasiliy Vyatkin Samarqand yaqinidagi rasadxona xarobalarini qazib topgan (1908)
- 2439-Ulug'bek asteroidi kashf etilgan; Toshkentda «Mirzo Ulug'bek» metro bekati ochilgan (1977)
- Toshkent davlat universiteti Mirzo Ulug'bek nomi bilan atalgan (1995)