Asosiy qismga o'tish
Amir Temur

Xato haqida xabar berish

Roʻyxatdan oʻtish shart emas. Tahririyat tekshirib, sahifani tuzatadi.

Amir Temur

Siyosatchi · Qashqadaryo

Buyuk sarkarda va Temuriylar sulolasining asoschisi.

Faoliyat:
Siyosatchi, Hukmdor
Hayot yillari:
9 aprel 1336(68 yosh) ♈ — 18 fevral 1405
Tug'ilgan joy:
Shahrisabz tumani, Qashqadaryo
Otasi:
Tarag'ay Bahodir
Onasi:
Takina xotun
Turmush o'rtog'i:
Saroy Mulk xonim
Farzandlar:
Jahongir Mirzo
Umarshayx Mirzo
Mironshoh Mirzo

Biografiya

Amir Temur 1336-yil 9-aprelda (boshqa ma'lumotlarga ko'ra 8-aprelda) Kesh shahri (hozirgi Shahrisabz) yaqinida, turk-mo'g'ul barlos qabilasining nufuzli kishisi Tarag'ay oilasida tug'ilgan. Taxminan 1363-yilda Sistondagi to'qnashuvda oyog'i va qo'lidan yarador bo'lgan, shu sababli «Temur Lang» («Cho'loq Temur») laqabini olgan, Yevropada esa «Tamerlan» nomi bilan mashhur bo'lgan.

1370-yilda raqibi amir Husaynni tor-mor keltirib, Movarounnahrdagi Chig'atoy ulusi hukmdoriga aylangan. Chingizxon avlodidan bo'lmagani sabab xon unvonini olmagan, qo'g'irchoq chingiziy xonlar nomidan amir sifatida hukmronlik qilgan, «Sohibqiron» («Baxtli sayyoralar birikuvi egasi») faxriy unvonini qabul qilgan. Poytaxt sifatida Samarqandni tanlagan.

Keyingi o'n yilliklarda Xorazm, Xuroson va Forsni bo'ysundirgan. 1395-yilda Terek daryosi jangida Oltin O'rda xoni Toxtamishni tor-mor keltirib, uning yirik shaharlarini vayron qilgan, bu esa O'rdaning inqirozini tezlashtirgan. 1398-yilda Dehli sultonligiga bostirib kirib, Dehlini egallagan.

1400–1401-yillarda Suriyaga bostirib kirib, Halab va Damashqni egallagan — so'nggisini qamal qilganida u bilan tarixchi Ibn Xaldun uchrashgan. 1402-yilda Anqara jangida usmonli sulton Boyazid I ni tor-mor keltirib, uni asirga olgan, bu esa usmonli ekspansiyasini o'n yilliklarga kechiktirgan.

1404-yilda Min sulolasi boshqargan Xitoyga yurish tayyorgarligini boshlagan, biroq 1405-yil 18-fevralda yo'lda, Otrorda vafot etgan. Nabirasi Muhammad Sulton uchun qurilgan Samarqanddagi Go'ri Amir maqbarasiga dafn etilgan. U asos solgan davlat avlodlari o'rtasida bo'linib ketgan, biroq Temuriylar sulolasi o'g'li Shohruh orqali davom etgan — undan Ulug'bek, keyinchalik esa Buyuk Mo'g'ullar imperiyasi asoschisi Bobur dunyoga kelgan.

Temur yoshligini Keshda o'tkazgan; chavandozlik va o'q otishga berilgan, atrofiga tengdosh-do'stlardan iborat sodiq navkarlar guruhini to'plagan. Dastlab ular bilan birga mahalliy amirlar xizmatida bo'lgan. 1360-yillar boshida Movarounnahrga Mo'g'uliston xonlari Tug'luq Temur va uning o'g'li Ilyosxo'ja bostirib kirganda Temur avval xon tarafiga o'tib, Kesh darug'asi bo'lgan, ko'p o'tmay Ilyosxo'ja bilan kelisha olmay, Amir Husayn safiga qo'shilgan.

1365-yilda Toshkent bilan Chinoz oralig'idagi «Loy jangi»da Temur va Husayn qo'shinlari mag'lub bo'ldi. Samarqandni mo'g'ullardan sarbadorlar himoya qilib qolgan, biroq Husayn ularning boshliqlarini qatl ettirgan. Temur bilan Husayn o'rtasidagi raqobat 1366–1370-yillarda ochiq to'qnashuvlarga aylangan, 1370-yil aprelda Balx taslim bo'lib, Husayn halok bo'lgan. Shundan so'ng Temur Chingiziy Qozonxonning qizi Saroymulk xonimga uylanib, «ko'ragon» («xon kuyovi») unvonini olgan; taxtda esa Suyurg'atmish (1370–1388), keyin Sulton Mahmud (1388–1402) nomigagina o'tirgan, haqiqiy hokimiyat Temur qo'lida bo'lgan.

Temur hukmronligi davomida Xorazmga besh marta yurish qilgan, uni 1388-yilda batamom qo'shib olgan; Mo'g'uliston xonlariga qarshi 1371–1390-yillarda yetti marta qo'shin tortgan. 1381-yilda Hirotni egallab, Eronni bosqichma-bosqich bo'ysundirgan. Uning g'arbiy yurishlari tarixda «uch yillik» (1386–1388), «besh yillik» (1392–1396) va «yetti yillik» (1399–1404) urushlar nomi bilan ataladi. Toxtamishni u avval Oq O'rda taxtiga o'tirishiga yordam bergan edi; keyinchalik Toxtamish Movarounnahrga hujum qilgach, Temur uni 1391-yilda Qunduzcha jangida, 1395-yilda Terek bo'yidagi jangda yengdi.

Temur davlat boshqaruvida viloyatlarda alohida devonlar tuzgan, yurishlardan oldin amirlar, sayyidlar va ulamolar ishtirokida kengash o'tkazishni odat qilgan. Bosib olingan yerlardan olim va hunarmandlarni Samarqand, Kesh va Buxoroga ko'chirib keltirgan. Uning nomi bilan bog'langan «Temur tuzuklari» asari davlat va qo'shin boshqaruviga bag'ishlangan; matn Temurning o'z so'zlaridan yozib olingan deb hisoblansa-da, uning kelib chiqishi va ishonchliligi borasida tarixchilarning bahslari bor. Temur Fransiya qiroli Karl VI va Kastiliya qiroli Genrix III bilan yozishmalar olib borgan; Kastiliya elchisi Klavixo uni 1404-yilda Samarqandda qabul qilinganini yozib qoldirgan.

Temur 1404-yil oxirida Xitoyga yurish uchun Samarqanddan yo'lga chiqqan. Mustaqillikdan keyin O'zbekistonda Temur nomi qayta tiklandi: 1995-yilda Xalqaro Amir Temur jamg'armasi tuzilgan, 1996-yil «Amir Temur yili» deb e'lon qilinib, uning tavalludining 660 yilligi YUNESKO ko'magida nishonlangan, shu yili Toshkentda Temuriylar tarixi davlat muzeyi ochilgan va «Amir Temur» ordeni ta'sis etilgan.

Karyera

Hayot yo'li

  1. 1370
    Movarounnahr hukmdori

    Amir Husaynni tor-mor keltirib, Chig'atoy ulusi hukmdoriga aylangan va Sohibqiron unvonini qabul qilgan.

  2. 1380-yillar
    Xorazm va Xurosonni bo'ysundirishi

    Xorazm va Fors yerlaridagi Xurosonni o'z davlatiga qo'shib olgan.

  3. 1387
    Isfahon qo'zg'olonini bostirishi

    Shahar bosh ko'targandan so'ng Isfahondagi qo'zg'olonni shafqatsizlarcha bostirgan.

  4. 1395
    Terek daryosi jangi

    Oltin O'rda xoni Toxtamishni tor-mor keltirib, uning yirik shaharlarini vayron qilgan va O'rda inqirozini tezlashtirgan.

  5. 1398
    Dehliga yurish

    Dehli sultonligiga bostirib kirib, Dehlini egallagan.

  6. 1401
    Damashqni egallashi

    Halab va Damashqni egallagan; qamal paytida u bilan tarixchi Ibn Xaldun uchrashgan.

  7. 1402
    Anqara jangi

    Usmonli sulton Boyazid I ni tor-mor keltirib, uni asirga olgan.

  8. 1404
    Xitoyga yurish tayyorgarligi

    Min sulolasi Xitoyiga yurish boshlagan, biroq 1405-yil fevralida vafoti bu yurishni to'xtatgan.

Asarlari

  • Go'ri Amir (1404)
    Me'morchilik

    Samarqanddagi maqbara, dastlab nabirasi Muhammad Sulton uchun qurilgan, keyinchalik Temurning o'zi dafn etilgan.

  • Bibixonim masjidi (1404)
    Me'morchilik

    Hindiston yurishi o'ljalari hisobidan Samarqandda qurilgan jome masjidi.

  • Oqsaroy
    Me'morchilik

    Tug'ilgan shahri Shahrisabzdagi rasmiy saroy, 1380-yillardan qurila boshlangan.

  • Shohizinda majmuasi
    Me'morchilik

    Samarqanddagi maqbaralar majmuasi, uning homiyligida sezilarli darajada kengaytirilgan.

  • «Tuzuki Temuriy»
    Xotira asari (nisbat beriladi)

    Muallifligi va haqiqiyligi tarixchilar orasida bahsli bo'lgan aqidalar va qoidalar to'plami.

Meros

Temur asos solgan davlat «Temuriylar renessansi»ga — Ulug'bek rasadxonasidan tortib Navoiy she'riyatigacha bo'lgan ilm-fan, adabiyot va me'morchilik yuksalishiga — zamin yaratdi; o'g'li Shohruh va nabirasi Bobur orqali uning naslidan Buyuk Mo'g'ullar imperiyasi kelib chiqdi. Mustaqil O'zbekistonda Temur milliy davlatchilik asoschisi sifatida e'zozlanadi: unga nisbat beriladigan «Kuch — adolatda» iborasi mamlakatning fuqarolik shioriga aylandi.

Davr: XIV asr Movarounnahri
  • Sovet antropologi Mixail Gerasimov Samarqandda Temur qabrini ochgan, ikki kundan so'ng Germaniya SSSRga bostirib kirgan — bu tasodif «Temur qarg'ishi» afsonasini keltirib chiqargan (1941)
  • Toshkentda Amir Temur maydonida Karl Marks haykali o'rniga uning haykali o'rnatilgan (1994)
  • Toshkentda Temur tavalludining 660 yilligiga bag'ishlab Davlat Temuriylar tarixi muzeyi ochilgan (1996)
  • Samarqand YUNESKOning Butunjahon merosi ro'yxatiga kiritilgan (2001)
Xato topdingizmi?

Xato haqida xabar berish

Roʻyxatdan oʻtish shart emas. Tahririyat tekshirib, sahifani tuzatadi.

Tuzatish taklif qilish