
Amir Temur
Buyuk sarkarda va Temuriylar sulolasining asoschisi.
- Faoliyat:
- Siyosatchi, Hukmdor
- Hayot yillari:
- 9 aprel 1336(68 yosh) ♈ — 18 fevral 1405
- Tug'ilgan joy:
- Shahrisabz tumani, Qashqadaryo
- Otasi:
- Tarag'ay Bahodir
- Onasi:
- Takina xotun
- Turmush o'rtog'i:
- Saroy Mulk xonim
- Farzandlar:
- Jahongir MirzoUmarshayx MirzoMironshoh Mirzo
Biografiya
Amir Temur 1336-yil 9-aprelda (boshqa ma'lumotlarga ko'ra 8-aprelda) Kesh shahri (hozirgi Shahrisabz) yaqinida, turk-mo'g'ul barlos qabilasining nufuzli kishisi Tarag'ay oilasida tug'ilgan. Taxminan 1363-yilda Sistondagi to'qnashuvda oyog'i va qo'lidan yarador bo'lgan, shu sababli «Temur Lang» («Cho'loq Temur») laqabini olgan, Yevropada esa «Tamerlan» nomi bilan mashhur bo'lgan.
1370-yilda raqibi amir Husaynni tor-mor keltirib, Movarounnahrdagi Chig'atoy ulusi hukmdoriga aylangan. Chingizxon avlodidan bo'lmagani sabab xon unvonini olmagan, qo'g'irchoq chingiziy xonlar nomidan amir sifatida hukmronlik qilgan, «Sohibqiron» («Baxtli sayyoralar birikuvi egasi») faxriy unvonini qabul qilgan. Poytaxt sifatida Samarqandni tanlagan.
Keyingi o'n yilliklarda Xorazm, Xuroson va Forsni bo'ysundirgan. 1395-yilda Terek daryosi jangida Oltin O'rda xoni Toxtamishni tor-mor keltirib, uning yirik shaharlarini vayron qilgan, bu esa O'rdaning inqirozini tezlashtirgan. 1398-yilda Dehli sultonligiga bostirib kirib, Dehlini egallagan.
1400–1401-yillarda Suriyaga bostirib kirib, Halab va Damashqni egallagan — so'nggisini qamal qilganida u bilan tarixchi Ibn Xaldun uchrashgan. 1402-yilda Anqara jangida usmonli sulton Boyazid I ni tor-mor keltirib, uni asirga olgan, bu esa usmonli ekspansiyasini o'n yilliklarga kechiktirgan.
1404-yilda Min sulolasi boshqargan Xitoyga yurish tayyorgarligini boshlagan, biroq 1405-yil 18-fevralda yo'lda, Otrorda vafot etgan. Nabirasi Muhammad Sulton uchun qurilgan Samarqanddagi Go'ri Amir maqbarasiga dafn etilgan. U asos solgan davlat avlodlari o'rtasida bo'linib ketgan, biroq Temuriylar sulolasi o'g'li Shohruh orqali davom etgan — undan Ulug'bek, keyinchalik esa Buyuk Mo'g'ullar imperiyasi asoschisi Bobur dunyoga kelgan.
Temur yoshligini Keshda o'tkazgan; chavandozlik va o'q otishga berilgan, atrofiga tengdosh-do'stlardan iborat sodiq navkarlar guruhini to'plagan. Dastlab ular bilan birga mahalliy amirlar xizmatida bo'lgan. 1360-yillar boshida Movarounnahrga Mo'g'uliston xonlari Tug'luq Temur va uning o'g'li Ilyosxo'ja bostirib kirganda Temur avval xon tarafiga o'tib, Kesh darug'asi bo'lgan, ko'p o'tmay Ilyosxo'ja bilan kelisha olmay, Amir Husayn safiga qo'shilgan.
1365-yilda Toshkent bilan Chinoz oralig'idagi «Loy jangi»da Temur va Husayn qo'shinlari mag'lub bo'ldi. Samarqandni mo'g'ullardan sarbadorlar himoya qilib qolgan, biroq Husayn ularning boshliqlarini qatl ettirgan. Temur bilan Husayn o'rtasidagi raqobat 1366–1370-yillarda ochiq to'qnashuvlarga aylangan, 1370-yil aprelda Balx taslim bo'lib, Husayn halok bo'lgan. Shundan so'ng Temur Chingiziy Qozonxonning qizi Saroymulk xonimga uylanib, «ko'ragon» («xon kuyovi») unvonini olgan; taxtda esa Suyurg'atmish (1370–1388), keyin Sulton Mahmud (1388–1402) nomigagina o'tirgan, haqiqiy hokimiyat Temur qo'lida bo'lgan.
Temur hukmronligi davomida Xorazmga besh marta yurish qilgan, uni 1388-yilda batamom qo'shib olgan; Mo'g'uliston xonlariga qarshi 1371–1390-yillarda yetti marta qo'shin tortgan. 1381-yilda Hirotni egallab, Eronni bosqichma-bosqich bo'ysundirgan. Uning g'arbiy yurishlari tarixda «uch yillik» (1386–1388), «besh yillik» (1392–1396) va «yetti yillik» (1399–1404) urushlar nomi bilan ataladi. Toxtamishni u avval Oq O'rda taxtiga o'tirishiga yordam bergan edi; keyinchalik Toxtamish Movarounnahrga hujum qilgach, Temur uni 1391-yilda Qunduzcha jangida, 1395-yilda Terek bo'yidagi jangda yengdi.
Temur davlat boshqaruvida viloyatlarda alohida devonlar tuzgan, yurishlardan oldin amirlar, sayyidlar va ulamolar ishtirokida kengash o'tkazishni odat qilgan. Bosib olingan yerlardan olim va hunarmandlarni Samarqand, Kesh va Buxoroga ko'chirib keltirgan. Uning nomi bilan bog'langan «Temur tuzuklari» asari davlat va qo'shin boshqaruviga bag'ishlangan; matn Temurning o'z so'zlaridan yozib olingan deb hisoblansa-da, uning kelib chiqishi va ishonchliligi borasida tarixchilarning bahslari bor. Temur Fransiya qiroli Karl VI va Kastiliya qiroli Genrix III bilan yozishmalar olib borgan; Kastiliya elchisi Klavixo uni 1404-yilda Samarqandda qabul qilinganini yozib qoldirgan.
Temur 1404-yil oxirida Xitoyga yurish uchun Samarqanddan yo'lga chiqqan. Mustaqillikdan keyin O'zbekistonda Temur nomi qayta tiklandi: 1995-yilda Xalqaro Amir Temur jamg'armasi tuzilgan, 1996-yil «Amir Temur yili» deb e'lon qilinib, uning tavalludining 660 yilligi YUNESKO ko'magida nishonlangan, shu yili Toshkentda Temuriylar tarixi davlat muzeyi ochilgan va «Amir Temur» ordeni ta'sis etilgan.
Karyera
Hayot yo'li
- 1370Movarounnahr hukmdori
Amir Husaynni tor-mor keltirib, Chig'atoy ulusi hukmdoriga aylangan va Sohibqiron unvonini qabul qilgan.
- 1380-yillarXorazm va Xurosonni bo'ysundirishi
Xorazm va Fors yerlaridagi Xurosonni o'z davlatiga qo'shib olgan.
- 1387Isfahon qo'zg'olonini bostirishi
Shahar bosh ko'targandan so'ng Isfahondagi qo'zg'olonni shafqatsizlarcha bostirgan.
- 1395Terek daryosi jangi
Oltin O'rda xoni Toxtamishni tor-mor keltirib, uning yirik shaharlarini vayron qilgan va O'rda inqirozini tezlashtirgan.
- 1398Dehliga yurish
Dehli sultonligiga bostirib kirib, Dehlini egallagan.
- 1401Damashqni egallashi
Halab va Damashqni egallagan; qamal paytida u bilan tarixchi Ibn Xaldun uchrashgan.
- 1402Anqara jangi
Usmonli sulton Boyazid I ni tor-mor keltirib, uni asirga olgan.
- 1404Xitoyga yurish tayyorgarligi
Min sulolasi Xitoyiga yurish boshlagan, biroq 1405-yil fevralida vafoti bu yurishni to'xtatgan.
Asarlari
- Go'ri Amir (1404)Me'morchilik
Samarqanddagi maqbara, dastlab nabirasi Muhammad Sulton uchun qurilgan, keyinchalik Temurning o'zi dafn etilgan.
- Bibixonim masjidi (1404)Me'morchilik
Hindiston yurishi o'ljalari hisobidan Samarqandda qurilgan jome masjidi.
- OqsaroyMe'morchilik
Tug'ilgan shahri Shahrisabzdagi rasmiy saroy, 1380-yillardan qurila boshlangan.
- Shohizinda majmuasiMe'morchilik
Samarqanddagi maqbaralar majmuasi, uning homiyligida sezilarli darajada kengaytirilgan.
- «Tuzuki Temuriy»Xotira asari (nisbat beriladi)
Muallifligi va haqiqiyligi tarixchilar orasida bahsli bo'lgan aqidalar va qoidalar to'plami.
Meros
Temur asos solgan davlat «Temuriylar renessansi»ga — Ulug'bek rasadxonasidan tortib Navoiy she'riyatigacha bo'lgan ilm-fan, adabiyot va me'morchilik yuksalishiga — zamin yaratdi; o'g'li Shohruh va nabirasi Bobur orqali uning naslidan Buyuk Mo'g'ullar imperiyasi kelib chiqdi. Mustaqil O'zbekistonda Temur milliy davlatchilik asoschisi sifatida e'zozlanadi: unga nisbat beriladigan «Kuch — adolatda» iborasi mamlakatning fuqarolik shioriga aylandi.
Davr: XIV asr Movarounnahri- Sovet antropologi Mixail Gerasimov Samarqandda Temur qabrini ochgan, ikki kundan so'ng Germaniya SSSRga bostirib kirgan — bu tasodif «Temur qarg'ishi» afsonasini keltirib chiqargan (1941)
- Toshkentda Amir Temur maydonida Karl Marks haykali o'rniga uning haykali o'rnatilgan (1994)
- Toshkentda Temur tavalludining 660 yilligiga bag'ishlab Davlat Temuriylar tarixi muzeyi ochilgan (1996)
- Samarqand YUNESKOning Butunjahon merosi ro'yxatiga kiritilgan (2001)