Sharof Rashidov

Sharof Rashidovich Rashidov 1917-yil 6-noyabrda Jizzaxning Sovungarlik mahallasida dehqon oilasida tug'ilgan. Otasi Rashid Xalilov jamoa xo'jaligida paxtakor bo'lib ishlagan, onasi Qo'ysinoy uy bekasi bo'lgan. 1935-yilda Jizzax pedagogika texnikumini tamomlab, maktabda o'qituvchilik qilgan. 1937-yildan Samarqand viloyatining «Lenin yo'li» (hozirgi «Zarafshon») gazetasida mas'ul kotib, muharrir o'rinbosari va muharrir bo'lib ishlagan va shu bilan birga Samarqanddagi O'zbekiston davlat universitetining (hozirgi Samarqand davlat universiteti) filologiya fakultetida o'qib, uni 1941-yilda tamomlagan. 1939-yildan Kommunistik partiya a'zosi bo'lgan.

Ikkinchi jahon urushi boshlangach, 1941-yilda armiyaga chaqirilgan, kichik leytenant sifatida Moskva ostonasidagi janglarda qatnashgan va Volxov frontida og'ir yaralanib, O'zbekistonga qaytgan; 1942-yilda Qizil Yulduz ordeni bilan taqdirlangan. So'ng yana «Lenin yo'li» gazetasiga muharrirlik qilgan, 1944–1947-yillarda Kompartiyaning Samarqand viloyat qo'mitasi kotibi, 1947–1949-yillarda respublikaning «Qizil O'zbekiston» gazetasi mas'ul muharriri bo'lgan. 1948-yilda VKP(b) Markaziy Komiteti huzuridagi partiya maktabini sirtdan tamomlagan, 1949–1950-yillarda O'zbekiston Yozuvchilar uyushmasi boshqaruvining raisi bo'lgan.

1950-yil avgustida O'zbekiston SSR Oliy Soveti Prezidiumining raisi etib saylanib, bu lavozimda 1959-yilgacha ishlagan va shu bilan birga SSSR Oliy Soveti Prezidiumi raisining o'rinbosari bo'lgan. 1959-yil martida O'zbekiston Kommunistik partiyasi Markaziy Komitetining birinchi kotibi etib saylangan va respublikaga umrining oxirigacha — qariyb chorak asr rahbarlik qilgan. 1961-yildan KPSS Markaziy Komiteti a'zosi hamda Prezidium (keyinchalik Siyosiy byuro) a'zoligiga nomzod bo'lgan. Sovet tashqi siyosatida ham qatnashgan: 1957-yilda Kliment Voroshilov bilan Indoneziya, Birma, Xitoy va Vyetnamga safar qilgan, 1962-yilda Kubaga yuborilgan sovet delegatsiyasiga boshchilik qilgan, 1966-yilda Hindiston va Pokiston rahbarlarining Toshkent muzokaralarini tayyorlashda ishtirok etgan; bu muzokaralar Toshkent deklaratsiyasi bilan yakunlangan.

Rashidov rahbarligi yillarida O'zbekistonda paxta yakkahokimligi qaror topgan: Mirzacho'l, Qarshi va Jizzax cho'llari o'zlashtirilib, sug'oriladigan yerlar kengaytirilgan, Moskvaning paxta rejalari esa yildan-yilga oshib borgan. Shu davrda Muruntov oltin koni ishga tushirilgan, Toshkent aviatsiya va traktor zavodlari kabi yirik korxonalar kengaygan; 1966-yilgi zilziladan so'ng Toshkent butun ittifoq quruvchilari ishtirokida qayta qurilgan, 1977-yilda Markaziy Osiyodagi birinchi metropoliten ochilgan. O'zbekiston milliy ensiklopediyasi bunyodkorlik ishlari bilan birga yerlardan ekstensiv foydalanish oqibatida ekologik vaziyat buzilganini ham qayd etadi; daryolar suvining paxta dalalariga olinishi Orol dengizining qurishiga sabab bo'lgan omillardan biri bo'lgan. Tarixchilar uning davrida respublika rahbariyatida homiylik va qarindosh-urug'chilik keng tarqalganini ham ta'kidlaydi.

Rashidov adabiyotga shoir sifatida kirib kelgan: 1937-yilda «Chegarachi» dostoni, 1945-yilda urush yillaridagi she'rlaridan tuzilgan «Qahrim» to'plami chiqqan. Qo'riq yerlarni o'zlashtirish haqidagi «G'oliblar» (1951), hind afsonasi asosida yozilgan «Kashmir qo'shig'i» (1956) qissalari, «Bo'rondan kuchli» (1958) hamda urush yillarida front ortidagi mehnat haqidagi «Qudratli to'lqin» (1964) romanlari muallifi. «Kashmir qo'shig'i» asosida «Nargis» multfilmi (1965), «Qudratli to'lqin» asosida badiiy film (1969) yaratilgan, asarlari rus tilida besh jildlik to'plam bo'lib chiqqan (1979–1980). O'zbekiston milliy ensiklopediyasi uning asarlarida badiiylik mezonlaridan ko'ra g'oyaviylik tamoyili ustun bo'lganini qayd etadi. 1974 va 1977-yillarda ikki marta Sotsialistik Mehnat Qahramoni unvoniga sazovor bo'lgan, o'n marta Lenin ordeni bilan taqdirlangan, 1980-yilda Lenin mukofotini olgan.

1983-yil fevralida KPSS MK Siyosiy byurosi O'zbekiston paxtachiligidagi suiiste'molliklarni tekshirish haqida qaror qabul qilgan. Rashidov 1983-yil 31-oktabrda Qoraqalpog'iston ASSRning Ellikqal'a tumanida, respublika bo'ylab safar chog'ida vafot etgan; rasmiy ma'lumotga ko'ra, o'limiga yurak xuruji sabab bo'lgan. U Toshkent markazida, Lenin muzeyi qarshisidagi xiyobonda dafn etilgan. Vafotidan so'ng SSSR Prokuraturasining Telman Gdlyan va Nikolay Ivanov boshchiligidagi tergov guruhi «paxta ishi» deb nom olgan keng ko'lamli tergovni olib borgan. Tergovchilarning hisobiga ko'ra, 1970-yillar oxiri va 1980-yillar boshida millionlab tonna paxta faqat qog'ozda topshirilgan va buning evaziga davlatdan katta mablag' olingan; 1989-yilgacha 790 ga yaqin jinoyat ishi qo'zg'atilib, 4,5 mingga yaqin kishi javobgarlikka tortilgan. Markaziy matbuotda va partiya plenumlarida Rashidov bu holatlarning bosh aybdori sifatida qoralangan, 1980-yillar o'rtasida uning xoki shahar markazidan Chig'atoy qabristoniga ko'chirilgan.

Tergov usullari keyinchalik tanqid ostida qolgan: 1990-yilda Gdlyan partiyadan chiqarilib, prokuraturadan bo'shatilgan. 1991-yil 25-dekabrda Islom Karimov bu ish bo'yicha O'zbekistonda jazo o'tayotganlarning barchasini avf etgan. Rashidov faoliyatiga baho turlicha: rus va g'arb manbalarida uning nomi uzoq vaqt Brejnev davridagi qo'shib yozishlar, korrupsiya va qarindosh-urug'chilik timsoli sifatida tilga olinib kelgan; O'zbekiston milliy ensiklopediyasi esa vafotidan so'ng markaz totalitar tuzumning barcha kirdikorlarini unga yuklab, uni nohaq qoralaganini yozadi, ko'plab o'zbeklar ham «paxta ishi»ni respublikaga qarshi qaratilgan kampaniya deb qabul qilgan.

Mustaqillikdan so'ng Rashidov nomi oqlangan: 1992-yilda Islom Karimov tashabbusi bilan uning 75 yilligi nishonlanib, Jizzaxda yodgorlik muzeyi ochilgan; 1994-yilda u Toshkentdagi Xalqlar do'stligi saroyi me'moriy majmuasi g'oyasining muallifi va ijodiy rahbari sifatida vafotidan keyin Alisher Navoiy nomidagi Davlat mukofotiga sazovor bo'lgan. Toshkent, Samarqand va Andijondagi ko'chalar, Jizzaxdagi shoh ko'cha uning nomi bilan ataladi; 2016-yilda Jizzax tumani Sharof Rashidov tumani deb qayta nomlangan, 2017-yilda Prezident Shavkat Mirziyoyevning qarori bilan tavalludining 100 yilligi keng nishonlanib, Jizzaxda haykali o'rnatilgan, 2022-yilda Samarqand davlat universitetiga uning nomi berilgan. Turmush o'rtog'i Xursan G'ofurovna Rashidova (1920–2003) bilan besh farzand — Sayyora, Dilorom, Gulnora, Svetlana ismli qizlar va Ilhom ismli o'g'il tarbiyalagan; qizi Sayyora Rashidova kimyo fanlari doktori, akademik bo'lib, Oliy Majlisning inson huquqlari bo'yicha vakili lavozimida ishlagan.