Шароф Рашидов

Шароф Рашидович Рашидов 1917-йил 6-ноябрда Жиззахнинг Совунгарлик маҳалласида деҳқон оиласида туғилган. Отаси Рашид Халилов жамоа хўжалигида пахтакор бўлиб ишлаган, онаси Қўйсиной уй бекаси бўлган. 1935-йилда Жиззах педагогика техникумини тамомлаб, мактабда ўқитувчилик қилган. 1937-йилдан Самарқанд вилоятининг «Ленин йўли» (ҳозирги «Зарафшон») газетасида масъул котиб, муҳаррир ўринбосари ва муҳаррир бўлиб ишлаган ва шу билан бирга Самарқанддаги Ўзбекистон давлат университетининг (ҳозирги Самарқанд давлат университети) филология факултетида ўқиб, уни 1941-йилда тамомлаган. 1939-йилдан Коммунистик партия аъзоси бўлган.

Иккинчи жаҳон уруши бошлангач, 1941-йилда армияга чақирилган, кичик лейтенант сифатида Москва остонасидаги жангларда қатнашган ва Волхов фронтида оғир яраланиб, Ўзбекистонга қайтган; 1942-йилда Қизил Юлдуз ордени билан тақдирланган. Сўнг яна «Ленин йўли» газетасига муҳаррирлик қилган, 1944–1947-йилларда Компартиянинг Самарқанд вилоят қўмитаси котиби, 1947–1949-йилларда республиканинг «Қизил Ўзбекистон» газетаси масъул муҳаррири бўлган. 1948-йилда ВКП(б) Марказий Комитети ҳузуридаги партия мактабини сиртдан тамомлаган, 1949–1950-йилларда Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмаси бошқарувининг раиси бўлган.

1950-йил августида Ўзбекистон ССР Олий Совети Президиумининг раиси этиб сайланиб, бу лавозимда 1959-йилгача ишлаган ва шу билан бирга СССР Олий Совети Президиуми раисининг ўринбосари бўлган. 1959-йил мартида Ўзбекистон Коммунистик партияси Марказий Комитетининг биринчи котиби этиб сайланган ва республикага умрининг охиригача — қарийб чорак аср раҳбарлик қилган. 1961-йилдан КПСС Марказий Комитети аъзоси ҳамда Президиум (кейинчалик Сиёсий бюро) аъзолигига номзод бўлган. Совет ташқи сиёсатида ҳам қатнашган: 1957-йилда Климент Ворошилов билан Индонезия, Бирма, Хитой ва Ветнамга сафар қилган, 1962-йилда Кубага юборилган совет делегациясига бошчилик қилган, 1966-йилда Ҳиндистон ва Покистон раҳбарларининг Тошкент музокараларини тайёрлашда иштирок этган; бу музокаралар Тошкент декларацияси билан якунланган.

Рашидов раҳбарлиги йилларида Ўзбекистонда пахта яккаҳокимлиги қарор топган: Мирзачўл, Қарши ва Жиззах чўллари ўзлаштирилиб, суғориладиган ерлар кенгайтирилган, Москванинг пахта режалари эса йилдан-йилга ошиб борган. Шу даврда Мурунтов олтин кони ишга туширилган, Тошкент авиация ва трактор заводлари каби йирик корхоналар кенгайган; 1966-йилги зилзиладан сўнг Тошкент бутун иттифоқ қурувчилари иштирокида қайта қурилган, 1977-йилда Марказий Осиёдаги биринчи метрополитен очилган. Ўзбекистон миллий энсиклопедияси бунёдкорлик ишлари билан бирга ерлардан экстенсив фойдаланиш оқибатида экологик вазият бузилганини ҳам қайд этади; дарёлар сувининг пахта далаларига олиниши Орол денгизининг қуришига сабаб бўлган омиллардан бири бўлган. Тарихчилар унинг даврида республика раҳбариятида ҳомийлик ва қариндош-уруғчилик кенг тарқалганини ҳам таъкидлайди.

Рашидов адабиётга шоир сифатида кириб келган: 1937-йилда «Чегарачи» достони, 1945-йилда уруш йилларидаги шеърларидан тузилган «Қаҳрим» тўплами чиққан. Қўриқ ерларни ўзлаштириш ҳақидаги «Ғолиблар» (1951), ҳинд афсонаси асосида ёзилган «Кашмир қўшиғи» (1956) қиссалари, «Бўрондан кучли» (1958) ҳамда уруш йилларида фронт ортидаги меҳнат ҳақидаги «Қудратли тўлқин» (1964) романлари муаллифи. «Кашмир қўшиғи» асосида «Наргис» мултфилми (1965), «Қудратли тўлқин» асосида бадиий филм (1969) яратилган, асарлари рус тилида беш жилдлик тўплам бўлиб чиққан (1979–1980). Ўзбекистон миллий энсиклопедияси унинг асарларида бадиийлик мезонларидан кўра ғоявийлик тамойили устун бўлганини қайд этади. 1974 ва 1977-йилларда икки марта Социалистик Меҳнат Қаҳрамони унвонига сазовор бўлган, ўн марта Ленин ордени билан тақдирланган, 1980-йилда Ленин мукофотини олган.

1983-йил февралида КПСС МК Сиёсий бюроси Ўзбекистон пахтачилигидаги суиистеъмолликларни текшириш ҳақида қарор қабул қилган. Рашидов 1983-йил 31-октабрда Қорақалпоғистон АССРнинг Элликқалъа туманида, республика бўйлаб сафар чоғида вафот этган; расмий маълумотга кўра, ўлимига юрак хуружи сабаб бўлган. У Тошкент марказида, Ленин музейи қаршисидаги хиёбонда дафн этилган. Вафотидан сўнг СССР Прокуратурасининг Телман Гдлян ва Николай Иванов бошчилигидаги тергов гуруҳи «пахта иши» деб ном олган кенг кўламли терговни олиб борган. Терговчиларнинг ҳисобига кўра, 1970-йиллар охири ва 1980-йиллар бошида миллионлаб тонна пахта фақат қоғозда топширилган ва бунинг эвазига давлатдан катта маблағ олинган; 1989-йилгача 790 га яқин жиноят иши қўзғатилиб, 4,5 мингга яқин киши жавобгарликка тортилган. Марказий матбуотда ва партия пленумларида Рашидов бу ҳолатларнинг бош айбдори сифатида қораланган, 1980-йиллар ўртасида унинг хоки шаҳар марказидан Чиғатой қабристонига кўчирилган.

Тергов усуллари кейинчалик танқид остида қолган: 1990-йилда Гдлян партиядан чиқарилиб, прокуратурадан бўшатилган. 1991-йил 25-декабрда Ислом Каримов бу иш бўйича Ўзбекистонда жазо ўтаётганларнинг барчасини авф этган. Рашидов фаолиятига баҳо турлича: рус ва ғарб манбаларида унинг номи узоқ вақт Брежнев давридаги қўшиб ёзишлар, коррупсия ва қариндош-уруғчилик тимсоли сифатида тилга олиниб келган; Ўзбекистон миллий энсиклопедияси эса вафотидан сўнг марказ тоталитар тузумнинг барча кирдикорларини унга юклаб, уни ноҳақ қоралаганини ёзади, кўплаб ўзбеклар ҳам «пахта иши»ни республикага қарши қаратилган кампания деб қабул қилган.

Мустақилликдан сўнг Рашидов номи оқланган: 1992-йилда Ислом Каримов ташаббуси билан унинг 75 йиллиги нишонланиб, Жиззахда ёдгорлик музейи очилган; 1994-йилда у Тошкентдаги Халқлар дўстлиги саройи меъморий мажмуаси ғоясининг муаллифи ва ижодий раҳбари сифатида вафотидан кейин Алишер Навоий номидаги Давлат мукофотига сазовор бўлган. Тошкент, Самарқанд ва Андижондаги кўчалар, Жиззахдаги шоҳ кўча унинг номи билан аталади; 2016-йилда Жиззах тумани Шароф Рашидов тумани деб қайта номланган, 2017-йилда Президент Шавкат Мирзиёевнинг қарори билан таваллудининг 100 йиллиги кенг нишонланиб, Жиззахда ҳайкали ўрнатилган, 2022-йилда Самарқанд давлат университетига унинг номи берилган. Турмуш ўртоғи Хурсан Ғофуровна Рашидова (1920–2003) билан беш фарзанд — Сайёра, Дилором, Гулнора, Светлана исмли қизлар ва Илҳом исмли ўғил тарбиялаган; қизи Сайёра Рашидова кимё фанлари доктори, академик бўлиб, Олий Мажлиснинг инсон ҳуқуқлари бўйича вакили лавозимида ишлаган.