Subhonqulixon
Ashtarxoniylar sulolasidan Buxoro xoni (1680–1702): akasidan taxtni olgan, Dor ush-shifo va boshqa inshootlarni qurdirgan, tibbiyotga oid asar yozgan, Nishoniy taxallusi bilan she'r bitgan.
- Faoliyat:
- Tarixiy shaxs, Siyosatchi, Hukmdor
- Haqiqiy ismi:
- Subhonqulixon ibn Nodir Muhammadxon
- Taxallusi:
- Nishoniy
- Hayot yillari:
- 1625 — 1702
- Tug'ilgan joy:
- Buxoro
- Otasi:
- Nodir Muhammadxon
- Farzandlar:
- Abulfayzxon
Biografiya
Subhonqulixon ashtarxoniylar (joniylar) sulolasining Buxorodagi oltinchi xoni, 1680-yildan 1702-yilgacha taxtda o'tirgan. Xonlik iqtisodiy tanazzulga yuz tutgan, mahalliy beklar mustaqillikka intilgan bir davrda u shahar obodonchiligi, shifobaxsh ilm va she'riyat homiysi sifatida ham tanilgan.
U 1625-yilda Buxoroda Nodir Muhammadxon oilasida dunyoga kelgan. Otasi xon bo'lgach (1642), uni avval Soli Saroy shahriga, so'ng Balx viloyatiga hokim etib tayinlagan; ko'p o'tmay lavozimdan olingan va Kahmard hokimi bo'lgan. Akasi Abdulazizxon otasini chetlatib taxtni egallagach, Subhonquli Balxga, otasi huzuriga ketgan. U 1651-yilda Balx va Badaxshon hokimligini qo'lga kiritib, Buxorodan alohida siyosat yuritgan; 1658-yilda Abdulg'afforxo'ja vositachiligida Buxoro bilan sulh tuzilib, u akasining oliy hokimiyatini rasman tan olgan.
Muhammad Yusuf munshiy yozishicha, 1680-yil 2-fevralda keksayib qolgan Abdulazizxon taxtni unga topshirib, haj safariga otlangan (ba'zi ma'lumotlarda taxtga chiqish yili 1681 deb ko'rsatiladi). Subhonqulixon markaziy hokimiyatni mustahkamlash maqsadida soliqlarni oshirgan va qo'shinni ko'paytirgan. 1687-yilda Xiva hokimi Arang Muhammadxon Buxoroga bostirib kirganida hujumni qaytargan; 1688-yilda Xivada o'ldirilgan xon o'rniga o'z noibi Amir Niyoz eshikog'abosh (Shohniyoz)ni qo'ygan, shu tariqa Xiva xonligi Buxoroga vaqtincha qo'shilgan.
Uning davrida Buxoro Sharq mamlakatlari bilan aloqalarni yaxshilagan: Aurangzeb bilan 1671–1687-yillarda bir necha bor maktub almashilgan, 1689-yilda Hindistondan Zabardastxon, 1691-yilda Usmonli sultoni Ahmad II tomonidan Mustafo chovush boshchiligidagi elchilar kelgan.
Xon Balxda madrasa, Buxoroda Dor ush-shifo (shifoxona), Registonda katta hovuz, Arkda Salom xona va jome masjidi, Aminobodda chorbog' qurdirgan. Tibbiyotga oid kitoblardan iborat noyob kutubxonasi bo'lgan. «Ihyo at-tibbi Subhoniy» nomli tibbiy asar va yulduzlar turgan o'rin orqali baxtli soatni aniqlashga bag'ishlangan «Lubb ul-lavoih ul-qamar fil-ixtiyorot» risolasi unga mansub. Nishoniy taxallusi bilan she'rlar yozgan, saroy mushoiralarida qatnashgan.
Subhonqulixon 1702-yilda vafot etgan va Buxoro yaqinidagi Bahouddin majmuasi tarkibidagi Dahmai shohonda, Abdullaxon II qabri yaqiniga dafn qilingan. Taxtni o'g'li Ubaydullaxon II egalladi, undan keyin boshqa o'g'li Abulfayzxon xon bo'ldi. Ahmad Donish uni «asr yangilovchilari» qatorida tilga olgan.
Hayot yo'li
- 1642Soli Saroy va Balx hokimi
Otasi xon bo'lgach shu lavozimga tayinlangan; ko'p o'tmay Kahmardga o'tkazilgan.
- 1651Balx va Badaxshon hokimi
Buxorodan mustaqil siyosat yuritgan.
- 1658Akasi bilan sulh
Buxoro va Balx o'rtasida tinchlik; akasi hokimiyatini rasman tan olgan.
- 1680Buxoro xoni
Abdulazizxon taxtni unga topshirgan.
- 1688Xiva taxtiga noib
Xivaga o'z noibini qo'ygan; xonlik vaqtincha Buxoroga qo'shilgan.
- 1702Vafoti
Dahmai shohonda dafn etilgan.