To'xtasin Jalilov

To'xtasin Jalilov 1896-yilda (ayrim manbalarda 1895-yil) Andijon shahrining Soyguzar mahallasida kambag'al oilada tug'ilgan. Musiqadan maxsus ta'lim olmagan: dutorda ilk saboqni ustoz Yusufjon changchidan olgan, g'ijjak va tanburni o'zi o'rgangan, shuningdek Orif Toshmatov, Mahmudjon Usmonov va Mo'minjon Jabborovdan kuy saboqlari olgan. Yoshligidanoq Farg'ona vodiysida xushovoz xonanda va mohir sozanda sifatida tanilgan.

1918—1920-yillarda targ'ibot brigadalarida xonanda va g'ijjakchi bo'lib chiqdi, 1919-yilda Hamza uyushtirgan «Sharq kechalari»da qatnashdi, keyinroq uning dramatik truppasi bilan ishladi. 1923-yilda Moskvadagi qishloq xo'jaligi ko'rgazmasida chiqish qildi. 1925—1927-yillarda o'zbek konsert-etnografik ansamblining a'zosi bo'lib, Parij, Moskva, Leningrad, Qozon va Ufada gastrol safarlarida ishtirok etdi.

Teatr faoliyati Andijonda boshlangan: 1920-yillarda havaskor truppalar uchun K. Yashin, Sobir Abdulla pyesalariga kuylar tanladi, 1920-yillar oxiridan 1934-yilgacha Andijon musiqali teatrida badiiy rahbar bo'lib ishladi. 1934-yilda Toshkentdagi musiqali teatrga musiqa rahbari etib chaqirildi, 1935-yilda Londondagi xalqaro raqs festivalida ishtirok etdi. 1937-yilda Moskvada o'tgan o'zbek adabiyoti va san'ati dekadasi arafasida O'zbek davlat filarmoniyasida qo'shiq va raqs ansamblini tashkil etdi va unga rahbarlik qildi; shu yili «O'zbekiston SSR xalq artisti» unvoni berildi.

1940-yildan Muqimiy nomidagi O'zbek davlat musiqali drama va komediya teatrining badiiy rahbari bo'ldi. Bu yillarda Sobir Abdullaning «Tohir va Zuhra», Komil Yashinning «Nurxon» spektakllariga yaratgan musiqasi teatr repertuarining tayanchiga aylandi. Jalilov o'zbek musiqali dramasining 40 dan ortiq sahna asarida hammuallif sifatida qatnashdi; «Tohir va Zuhra» musiqali dramasi asosida Boris Brovtsin bilan birga xuddi shu nomli opera (1949, ikkinchi tahriri 1955) yaratdi. 1942-yilda Eronga borgan konsert brigadasining o'zbek guruhiga boshchilik qildi.

U 200 dan ortiq qo'shiq va kuy muallifi. Hamza, Sobir Abdulla, Chustiy, Furqat, Muqimiy she'rlariga bastalagan ashulalari, «Otmagay tong», «Ey quyosh», «To'ylar muborak» singari kuylari keng tarqalgan. U tanbur, dutor, g'ijjak va changni mohirona chalgan, xalq kuylarini yangi ohang va mazmun bilan boyitgan; Ganijon Toshmatov, Komiljon Jabborov va boshqa sozandalar uning shogirdlari bo'lgan.

To'xtasin Jalilov 1966-yil mayida Toshkentda vafot etdi. U Lenin ordeni, ikkita Mehnat Qizil Bayroq ordeni va «Hurmat belgisi» ordeni bilan taqdirlangan, 2002-yilda vafotidan keyin «Buyuk xizmatlari uchun» ordeni berilgan. Uning nomi O'zbekiston davlat filarmoniyasining xalq cholg'ulari orkestriga berilgan; qizi Etibor Jalilova O'zbekiston xalq artisti, o'g'illari Dehqon Jalilov va Salohiddin To'xtasinov ham san'at yo'lidan borgan.