Асосий қисмга ўтиш
SHAXS
Тўхтасин Жалилов
Тузатиш таклиф қилиш

Тўхтасин Жалилов

Бастакор, ғижжакчи ва театр раҳбари, ўзбек мусиқали драма жанрининг асосчиларидан бири; «Тоҳир ва Зуҳра» мусиқаси ва 200 дан ортиқ куй ҳамда қўшиқ муаллифи.

Фаолият:
Композитор, Хонанда, Мусиқачи
Туғилган:
1896 — 10 май 1966
Туғилган жой:
Андижон
Фарзандлар:
Этибор Жалилова, Деҳқон Жалилов, Холхўжа Тўхтасинов, Салоҳиддин Тўхтасинов, Холида Жалилова
  • «Буюк хизматлари учун» ордени
  • Ўзбекистон ССР халқ артисти
  • Ленин ордени
  • Меҳнат Қизил Байроқ ордени
  • Меҳнат Қизил Байроқ ордени
  • «Ҳурмат белгиси» ордени

Биография

Тўхтасин Жалилов 1896-йилда (айрим манбаларда 1895-йил) Андижон шаҳрининг Сойгузар маҳалласида камбағал оилада туғилган. Мусиқадан махсус таълим олмаган: дуторда илк сабоқни устоз Юсуфжон чангчидан олган, ғижжак ва танбурни ўзи ўрганган, шунингдек Ориф Тошматов, Маҳмуджон Усмонов ва Мўминжон Жабборовдан куй сабоқлари олган. Ёшлигиданоқ Фарғона водийсида хушовоз хонанда ва моҳир созанда сифатида танилган.

1918—1920-йилларда тарғибот бригадаларида хонанда ва ғижжакчи бўлиб чиқди, 1919-йилда Ҳамза уюштирган «Шарқ кечалари»да қатнашди, кейинроқ унинг драматик труппаси билан ишлади. 1923-йилда Москвадаги қишлоқ хўжалиги кўргазмасида чиқиш қилди. 1925—1927-йилларда ўзбек концерт-этнографик ансамблининг аъзоси бўлиб, Париж, Москва, Ленинград, Қозон ва Уфада гастрол сафарларида иштирок этди.

Театр фаолияти Андижонда бошланган: 1920-йилларда ҳаваскор труппалар учун К. Яшин, Собир Абдулла песаларига куйлар танлади, 1920-йиллар охиридан 1934-йилгача Андижон мусиқали театрида бадиий раҳбар бўлиб ишлади. 1934-йилда Тошкентдаги мусиқали театрга мусиқа раҳбари этиб чақирилди, 1935-йилда Лондондаги халқаро рақс фестивалида иштирок этди. 1937-йилда Москвада ўтган ўзбек адабиёти ва санъати декадаси арафасида Ўзбек давлат филармониясида қўшиқ ва рақс ансамблини ташкил этди ва унга раҳбарлик қилди; шу йили «Ўзбекистон ССР халқ артисти» унвони берилди.

1940-йилдан Муқимий номидаги Ўзбек давлат мусиқали драма ва комедия театрининг бадиий раҳбари бўлди. Бу йилларда Собир Абдулланинг «Тоҳир ва Зуҳра», Комил Яшиннинг «Нурхон» спектаклларига яратган мусиқаси театр репертуарининг таянчига айланди. Жалилов ўзбек мусиқали драмасининг 40 дан ортиқ саҳна асарида ҳаммуаллиф сифатида қатнашди; «Тоҳир ва Зуҳра» мусиқали драмаси асосида Борис Бровтсин билан бирга худди шу номли опера (1949, иккинчи таҳрири 1955) яратди. 1942-йилда Эронга борган концерт бригадасининг ўзбек гуруҳига бошчилик қилди.

У 200 дан ортиқ қўшиқ ва куй муаллифи. Ҳамза, Собир Абдулла, Чустий, Фурқат, Муқимий шеърларига басталаган ашулалари, «Отмагай тонг», «Эй қуёш», «Тўйлар муборак» сингари куйлари кенг тарқалган. У танбур, дутор, ғижжак ва чангни моҳирона чалган, халқ куйларини янги оҳанг ва мазмун билан бойитган; Ганижон Тошматов, Комилжон Жабборов ва бошқа созандалар унинг шогирдлари бўлган.

Тўхтасин Жалилов 1966-йил майида Тошкентда вафот этди. У Ленин ордени, иккита Меҳнат Қизил Байроқ ордени ва «Ҳурмат белгиси» ордени билан тақдирланган, 2002-йилда вафотидан кейин «Буюк хизматлари учун» ордени берилган. Унинг номи Ўзбекистон давлат филармониясининг халқ чолғулари оркестрига берилган; қизи Этибор Жалилова Ўзбекистон халқ артисти, ўғиллари Деҳқон Жалилов ва Салоҳиддин Тўхтасинов ҳам санъат йўлидан борган.

Карьера

Мукофотлар

Ҳаёт йўли

  1. 1918–1920
    Тарғибот бригадаларида

    Хонанда ва ғижжакчи сифатида тарғибот бригадалари билан чиқиш қилди.

  2. 1919
    Ҳамза билан «Шарқ кечалари»

    Ҳамза уюштирган «Шарқ кечалари»да қатнашди, сўнг унинг драматик труппасида созанда бўлди.

  3. 1925–1927
    Концерт-этнографик ансамбл

    Ўзбек концерт-этнографик ансамблининг аъзоси сифатида Париж, Москва, Ленинград, Қозон ва Уфада чиқишлар қилди.

  4. 1928–1934
    Андижон мусиқали театри

    Бадиий раҳбар сифатида ишлади; театрда унинг куйлари асосида спектакллар саҳналаштирилди.

  5. 1934
    Тошкент мусиқали театри

    Тошкентдаги мусиқали театрга мусиқа раҳбари этиб тайинланди.

  6. 1935
    Лондонда фестивал

    Лондонда ўтган халқаро рақс фестивалида ўзбек санъаткорлари билан иштирок этди.

  7. 1937
    Халқ артисти унвони

    Москвадаги ўзбек адабиёти ва санъати декадаси муносабати билан «Ўзбекистон ССР халқ артисти» унвони берилди; филармонияда қўшиқ ва рақс ансамблини тузди.

  8. 1940–1949
    Муқимий театри

    Муқимий номидаги Ўзбек давлат мусиқали драма ва комедия театрининг бадиий раҳбари; «Тоҳир ва Зуҳра», «Нурхон» мусиқаси шу йилларда яратилди.

  9. 1942
    Эронга гастрол

    Эронга борган концерт бригадасининг ўзбек гуруҳига раҳбарлик қилди.

  10. 1949
    «Тоҳир ва Зуҳра» операси

    Борис Бровтсин билан мусиқали драма асосида опера яратди (иккинчи таҳрири 1955-йилда).

  11. 1959
    Ленин ордени

    18-март куни Ленин ордени билан мукофотланди.

  12. 1966
    Вафоти

    Тошкентда вафот этди.

Асарлар

  • «Тоҳир ва Зуҳра»
    Мусиқали драма

    Собир Абдулла песаси асосидаги мусиқали драма; Жалилов куйлари Муқимий театрининг энг машҳур спектаклларидан бирига асос бўлган.

  • «Тоҳир ва Зуҳра» (опера) (1949)
    Опера

    Борис Бровтсин билан ҳаммуаллификда; иккинчи таҳрири 1955-йилда.

  • «Нурхон»
    Мусиқали драма

    Комил Яшин песаси асосида яратилган спектакл мусиқаси.

  • «Қурбон Умаров» (1941)
    Мусиқали драма

    Собир Абдулла матни асосидаги ҳарбий-ватанпарварлик мавзусидаги мусиқали драма.

  • «Ғунчалар» (1945)
    Мусиқали драма

    Зиннат Фатхуллин песаси асосида; Борис Бровтсин билан ҳаммуаллификда.

  • «Алпомиш»
    Мусиқали драма

    Собир Абдулла песаси асосида; Борис Надеждин билан ҳаммуаллификда.

  • «Муқимий»
    Мусиқали драма

    Собир Абдулла песаси асосида; Григорий Мушел билан ҳаммуаллификда.

  • «Равшан ва Зулхумор» (1957)
    Мусиқали драма

    Комил Яшин песаси асосида; Григорий Мушел билан ҳаммуаллификда.

  • «Фарғона ҳикояси» (1962)
    Мусиқали драма

    Ҳамид Ғулом асари асосида; Борис Зейдман билан ҳаммуаллификда — Жалиловнинг охирги мусиқали драмаси.

Қўшиқлар

#ҚўшиқТинглаш
1«Отмагай тонг»
2«Эй қуёш»
3«Тўйлар муборак» (Собир Абдулла шеъри)
4«Баҳор айёмида» (Фурқат ғазали)
5«Гулистоним менинг» (Муқимий ғазали)
6«Сигнал»
7«Довруқ» (К. Аҳмадий шеъри)
8«Азиз Ватаним» (Ҳабибий шеъри)
9«Кокилинг» (С. Зуннунова шеъри)
10«Ялла»
11«Ўйнасин» (Уйғун шеъри)
12«Бағишлов» (Пушкиннинг «Руслан ва Людмила» достонидаги бағишлов асосидаги романс)

Алоқадор шахслар

Тўхтасин Жалилов (1896–1966) — Композитор | Shaxs.uz