
Ubaydullaxon I
Shayboniylar sulolasidan Buxoro xoni (1533–1539), Shayboniyxonning jiyani; Ubaydiy taxallusi bilan uch tilda she'r yozgan, Buxoroda Mir Arab madrasasi qurdirgan.
- Faoliyat:
- Tarixiy shaxs, Siyosatchi, Yozuvchi, Hukmdor, Shoir
- Haqiqiy ismi:
- Abulg'ozi Ubaydulloh Bahodirxon ibn Mahmud sulton
- Taxallusi:
- Ubaydiy, Qul Ubaydiy
- Hayot yillari:
- taxminan 1486 — taxminan 1539
- Otasi:
- Mahmud sulton
- Farzandlar:
Biografiya
Ubaydullaxon (Ubaydulla sulton, taxallusi Ubaydiy) — Shayboniylar sulolasidan Buxoro xoni, 1533/1534–1539-yillarda hukmronlik qilgan. U Shayboniyxonning jiyani, Mahmud sultonning o'g'li; to'liq nomi Abulg'ozi Ubaydullo Bahodirxon ibn Mahmud sulton. Davlat arbobi va sarkarda bo'lishi bilan birga, o'zbek, fors va arab tillarida she'r yozgan shoir sifatida ham tanilgan. Tug'ilgan yili 1486–1487 deb beriladi, Xorazmdagi Tirsak mavzesida dunyoga kelgan.
Ismini unga Xoja Ubaydulloh Ahror qo'ygan (otasi shuni so'ragan edi). Dastlabki tasavvuf saboqlarini otasining piri Mavlono Muhammad Qozidan olgan, ustozlari orasida Fazlulloh ibn Ro'zbehon, Maxdumi A'zam kabi olimlar ham bo'lgan. Qurol-yarog' va jang san'atidan unga amir Abdulla Yamaniy dars bergan; Buxoroda u Mir Arab laqabi bilan e'zozlangan. Otasi 1504-yilda Qunduzda vafot etgach, unga Urusbek Do'rmon otaliq tayinlangan. Amakisi Shayboniyxon bilan birga u Xorazm (1505), Balx (1506), Hirot va Mashhad (1507) uchun janglarga otlangan.
Shayboniyxon 1510-yilda halok bo'lgach, Safaviylarga qarshi kurashga Ubaydulla boshchilik qildi: u Buxoroni 1504-yildan boshqarar, Ko'chkunchixonning asosiy noibi edi. 1511-yilgi mag'lubiyatdan so'ng Turkistonga chekindi; ammo ertasi yili, aprel oxirida, Ko'li Malik yonidagi jangda yengib, Buxoro bilan Samarqandni qaytarib oldi. O'sha yil kuzida Bobur va Safaviylar qo'shini Qarshi hamda G'uzorni olganda, G'ijduvon yonidagi jangda (noyabr) Ubaydulla boshchiligidagi qo'shin ustun keldi. 1513-yilda u Xurosonga yurish qilib, Marvni oldi, Xorazmni qo'lga kiritib, o'g'li Abdulazizni hokim etib tayinladi. Safaviy shoh Tahmasp bilan jang qilib, Xurosonga bir necha bor yurgan; 1528-yilda Jom jangida mag'lub bo'lgan, 1529-yilda Hirot qo'lga olingan.
Abu Saidxon 1533-yilda vafot etgach, Ubaydulla shayboniy sultonlarning eng kattasi sifatida xon taxtiga ko'tarildi, poytaxt Samarqanddan Buxoroga ko'chirildi va davlat Buxoro xonligi deb ataldi. Buxoro shu yillarda siyosiy va madaniy markazga aylandi. Mir Arab madrasasi (1535–1536), Mirak Said G'iyos bog'i hamda Zarafshon (Ko'hak) ustidagi Mehtar Qosim ko'prigi shu davr yodgorliklaridir. 1538-yilda Xorazmga qilingan yurishda u hokim Avanishni o'ldirdi, ammo Din Muhammad uni tez orada quvib chiqardi.
Ubaydullaxon yassaviya va naqshbandiya tariqatlariga e'tiqod qilib, murid ham tarbiyalagan. Uch tilda ijod qilgan, taxalluslari — Ubaydiy, Qul Ubaydiy va Ubaydulloh. Turkiy devoni 310 g'azal, 430 ruboiy va 11 tuyuqni, shuningdek boshqa janrlarni o'z ichiga oladi; fors tilidagi devoni ham saqlangan. Ahmad Yassaviy an'anasidagi hikmatchilikni davom ettirib, 220 dan ortiq hikmat yaratgan; «Omonatnoma», «Shavqnoma», «G'ayratnoma», «Sabrnoma» manzumalari ham unga tegishli. Asarlar to'plamini 1583-yilda kotib Mir Husayn al-Husayniy ko'chirgan; yagona nusxasi O'zbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida turadi.
Ubaydullaxon 1539 yoki 1540-yilda (ba'zi manbalarda 17-mart, 1540) Buxoroda vafot etdi va shu shahardagi shayboniylar maqbarasiga dafn qilindi. Undan keyin taxtni Abdulla I egalladi.
Karyera
- Buxoro xonligiBuxoro xoni · Buxoro · 1533–1539
Hayot yo'li
- 1486–1487Tug'ilgan
Xorazmdagi Tirsak mavzesida Mahmud sulton oilasida dunyoga kelgan.
- 1504Buxoro hokimi
Otasi Qunduzda vafot etgach, Buxoro va Xorazm unga o'tgan.
- 1505–1507Shayboniyxon yurishlari
Xorazm, Balx, Hirot va Mashhad yurishlarida qatnashgan.
- 1512Ko'li Malik jangi
28-aprelda g'alaba qozonib, Buxoro va Samarqandni qaytargan; noyabrda G'ijduvonda g'alaba.
- 1513Marv va Xorazm
Marv olingan; Xorazmga o'g'li Abdulaziz hokim etib tayinlangan.
- 1528–1529Jom jangi va Hirot
Jomda Safaviylardan mag'lub bo'lgan; 1529-yilda Hirot olingan.
- 1533Xon taxtiga ko'tarilgan
Abu Saidxon vafotidan keyin xon bo'lgan; poytaxt Buxoroga ko'chirilgan.
- 1535–1536Mir Arab madrasasi
Buxoroda Mir Arab madrasasi qurilgan.
- 1538Xorazm yurishi
Hokim Avanish o'ldirilgan, biroq Din Muhammad uni quvib chiqargan.
- 1539–1540Vafoti
Buxoroda vafot etgan, shayboniylar maqbarasiga dafn qilingan.