
Убайдуллахон I
Шайбонийлар сулоласидан Бухоро хони (1533–1539), Шайбонийхоннинг жияни; Убайдий тахаллуси билан уч тилда шеър ёзган, Бухорода Мир Араб мадрасаси қурдирган.
Биография
Убайдуллахон (Убайдулла султон, тахаллуси Убайдий) — Шайбонийлар сулоласидан Бухоро хони, 1533/1534–1539-йилларда ҳукмронлик қилган. У Шайбонийхоннинг жияни, Маҳмуд султоннинг ўғли; тўлиқ номи Абулғози Убайдулло Баҳодирхон ибн Маҳмуд султон. Давлат арбоби ва саркарда бўлиши билан бирга, ўзбек, форс ва араб тилларида шеър ёзган шоир сифатида ҳам танилган. Туғилган йили 1486–1487 деб берилади, Хоразмдаги Тирсак мавзесида дунёга келган.
Исмини унга Хожа Убайдуллоҳ Аҳрор қўйган (отаси шуни сўраган эди). Дастлабки тасаввуф сабоқларини отасининг пири Мавлоно Муҳаммад Қозидан олган, устозлари орасида Фазлуллоҳ ибн Рўзбеҳон, Махдуми Аъзам каби олимлар ҳам бўлган. Қурол-яроғ ва жанг санъатидан унга амир Абдулла Яманий дарс берган; Бухорода у Мир Араб лақаби билан эъзозланган. Отаси 1504-йилда Қундузда вафот этгач, унга Урусбек Дўрмон оталиқ тайинланган. Амакиси Шайбонийхон билан бирга у Хоразм (1505), Балх (1506), Ҳирот ва Машҳад (1507) учун жангларга отланган.
Шайбонийхон 1510-йилда ҳалок бўлгач, Сафавийларга қарши курашга Убайдулла бошчилик қилди: у Бухорони 1504-йилдан бошқарар, Кўчкунчихоннинг асосий ноиби эди. 1511-йилги мағлубиятдан сўнг Туркистонга чекинди; аммо эртаси йили, апрел охирида, Кўли Малик ёнидаги жангда енгиб, Бухоро билан Самарқандни қайтариб олди. Ўша йил кузида Бобур ва Сафавийлар қўшини Қарши ҳамда Ғузорни олганда, Ғиждувон ёнидаги жангда (ноябр) Убайдулла бошчилигидаги қўшин устун келди. 1513-йилда у Хуросонга юриш қилиб, Марвни олди, Хоразмни қўлга киритиб, ўғли Абдулазизни ҳоким этиб тайинлади. Сафавий шоҳ Таҳмасп билан жанг қилиб, Хуросонга бир неча бор юрган; 1528-йилда Жом жангида мағлуб бўлган, 1529-йилда Ҳирот қўлга олинган.
Абу Саидхон 1533-йилда вафот этгач, Убайдулла шайбоний султонларнинг энг каттаси сифатида хон тахтига кўтарилди, пойтахт Самарқанддан Бухорога кўчирилди ва давлат Бухоро хонлиги деб аталди. Бухоро шу йилларда сиёсий ва маданий марказга айланди. Мир Араб мадрасаси (1535–1536), Мирак Саид Ғиёс боғи ҳамда Зарафшон (Кўҳак) устидаги Меҳтар Қосим кўприги шу давр ёдгорликларидир. 1538-йилда Хоразмга қилинган юришда у ҳоким Аванишни ўлдирди, аммо Дин Муҳаммад уни тез орада қувиб чиқарди.
Убайдуллахон яссавия ва нақшбандия тариқатларига эътиқод қилиб, мурид ҳам тарбиялаган. Уч тилда ижод қилган, тахаллуслари — Убайдий, Қул Убайдий ва Убайдуллоҳ. Туркий девони 310 ғазал, 430 рубоий ва 11 туюқни, шунингдек бошқа жанрларни ўз ичига олади; форс тилидаги девони ҳам сақланган. Аҳмад Яссавий анъанасидаги ҳикматчиликни давом эттириб, 220 дан ортиқ ҳикмат яратган; «Омонатнома», «Шавқнома», «Ғайратнома», «Сабрнома» манзумалари ҳам унга тегишли. Асарлар тўпламини 1583-йилда котиб Мир Ҳусайн ал-Ҳусайний кўчирган; ягона нусхаси Ўзбекистон Фанлар академияси Шарқшунослик институтида туради.
Убайдуллахон 1539 ёки 1540-йилда (баъзи манбаларда 17-март, 1540) Бухорода вафот этди ва шу шаҳардаги шайбонийлар мақбарасига дафн қилинди. Ундан кейин тахтни Абдулла I эгаллади.
Карьера
- Бухоро хонлигиБухоро хони · Бухоро · 1533–1539
Ҳаёт йўли
- 1486–1487Туғилган
Хоразмдаги Тирсак мавзесида Маҳмуд султон оиласида дунёга келган.
- 1504Бухоро ҳокими
Отаси Қундузда вафот этгач, Бухоро ва Хоразм унга ўтган.
- 1505–1507Шайбонийхон юришлари
Хоразм, Балх, Ҳирот ва Машҳад юришларида қатнашган.
- 1512Кўли Малик жанги
28-апрелда ғалаба қозониб, Бухоро ва Самарқандни қайтарган; ноябрда Ғиждувонда ғалаба.
- 1513Марв ва Хоразм
Марв олинган; Хоразмга ўғли Абдулазиз ҳоким этиб тайинланган.
- 1528–1529Жом жанги ва Ҳирот
Жомда Сафавийлардан мағлуб бўлган; 1529-йилда Ҳирот олинган.
- 1533Хон тахтига кўтарилган
Абу Саидхон вафотидан кейин хон бўлган; пойтахт Бухорога кўчирилган.
- 1535–1536Мир Араб мадрасаси
Бухорода Мир Араб мадрасаси қурилган.
- 1538Хоразм юриши
Ҳоким Аваниш ўлдирилган, бироқ Дин Муҳаммад уни қувиб чиқарган.
- 1539–1540Вафоти
Бухорода вафот этган, шайбонийлар мақбарасига дафн қилинган.