Умархон
Қўқон хони (1810–1822), Минг сулоласидан; Амирий тахаллуси билан ўзбек ва форс тилларида шеър ёзган, Қўқон адабий муҳитига ҳомийлик қилган ҳукмдор.
- Фаолият:
- Тарихий шахс, Сиёсатчи, Ёзувчи, Ҳукмдор, Шоир
- Тахаллуси:
- Амирий
- Ҳаёт йиллари:
- 1787 — 1822
- Туғилган жой:
- Қўқон, Фарғона
- Отаси:
- Норбўтабий
- Турмуш ўртоғи:
- Нодира (Моҳларойим)
- Фарзандлар:
Биография
Умархон Қўқон хонлигининг Минг сулоласидан чиққан ҳукмдори бўлиб, 1810-йилдан 1822-йилда вафотигача хонлик тахтида ўтирган. У Норбўтабийнинг ўғли, хон Олимхоннинг укаси эди. Сиёсий фаолияти билан бир қаторда, Амирий тахаллуси остида шеърлар ёзгани ва шоирларга ҳомийлик қилгани учун ҳам танилган.
Дастлабки саводни оилада олган, кейин мадрасада ўқиган. Ёшлигидан сарой ишларига жалб этилган: Олимхон давлатни бошқаришда уни яқин кўрган ва 1807–1808-йилларда Фарғона ҳокимлигини топширган. Ўша йилларда у Андижон ҳокими Раҳмонқулбийнинг қизи Моҳларойимга, яъни келажакдаги шоира Нодирага уйланган.
1810-йилда Олимхон Тошкентдаги қўзғолонни бостириш учун қўшин тортган пайтда амалдорлар фитна уюштириб, Умархонни хон қилиб кўтардилар, Олимхон эса ўлдирилди. Манбалар воқеа йилини ва тафсилотларини турлича ёзади, баъзиларида 1811-йил келтирилади.
Умархон хонлик ҳудудини кенгайтириш ва ҳокимиятни мустаҳкамлаш сиёсатини юргизди. Бухоро амирлигига қарши ҳаракатларда 1815–1816-йилларда Туркистон шаҳри, 1817-йилда Ўратепа қўшиб олинди. Сирдарё бўйида Янгиқўрғон, Жулек, Қамишқўрғон, Оқмачит ва Қўшқўрғон каби ҳарбий истеҳкомлар қурдирди; улар Россия билан боғлайдиган савдо йўлида жойлашган эди. У Россия билан дипломатик алоқа ўрнатишга уринди, Бухоро, Хива ва Усмонли давлати билан ҳам муносабат сақлаб, 1819-йилда Истанбулга элчи юборди.
Унинг даврида Қўқон, Тошкент, Туркистон, Чимкент, Сайрам ва Авлиёотада масжид ва мадрасалар қурилган, қабристонлар тартибга келтирилган, Шаҳрихон шаҳарчаси барпо этилган. Хон мадрасаларда таълимни яхшилашга ва ҳунар мактаблари очилишига кўмаклашган. Чимкент ва Сайрамда амалдорларнинг ўзбошимчалигига қарши кўтарилган қўзғолонлар бостирилган.
Умархон шеърларини Амирий тахаллуси билан ўзбек ва форс-тожик тилларида ёзган; асосан ишқ мавзусидаги, тасаввуф руҳи сезиладиган ғазал, мухаммас, мусаддас ва туюқлардан иборат девони ўн мингдан ортиқ мисрани ўз ичига олади. У Лутфий, Жомий, Навоий, Фузулий ва Бедилни ўзига устоз билган. Унинг атрофига етмишдан ортиқ шоир тўпланиб, 1821-йилда Фазлий Намангоний хоннинг топшириғи билан 63 шоир шеърини ўз ичига олган «Мажмуаи шоирон» тўпламини тузган. Девоннинг 26 та қўлёзма нусхаси илмий жиҳатдан тавсифланган, улар Санкт-Петербург, Тошкент, Самарқанд ва Бухоро кутубхоналарида сақланади.
Умархон 1822-йилда Қўқонда вафот этди. Тахтга ўғли Муҳаммад Алихон (Мадалихон) ўтирди; бу пайтда унинг ёши ҳақида манбаларда турлича маълумот берилади.
Карьера
- Қўқон хон саройиҚўқон хони · Қўқон · 1810–1822
Ҳаёт йўли
- 1787Туғилиши
Қўқонда Норбўтабий оиласида дунёга келган.
- 1807–1808Фарғона ҳокимлиги
Олимхон унга Фарғона ҳокимлигини топширган; шу йилларда Моҳларойимга уйланган.
- 1810Хонлик тахтига чиқиши
Фитна натижасида хон қилиб кўтарилган, Олимхон ўлдирилган.
- 1815–1816Туркистон шаҳрини эгаллаш
Бухоро амирлигига қарши юришда Туркистон шаҳри хонликка қўшилди.
- 1817Ўратепанинг қўшилиши
Ўратепа Қўқон хонлиги таркибига киритилди.
- 1819Истанбулга элчи
Усмонли давлати билан алоқа учун Истанбулга элчи юборилган.
- 1821«Мажмуаи шоирон»
Хон топшириғи билан Фазлий Намангоний 63 шоир шеърлари тўпламини тузган.
- 1822Вафоти
Қўқонда вафот этган; тахтга ўғли Муҳаммад Алихон ўтирган.