
Samarqandlik adabiyotshunos, tanqidchi, tarjimon va jadid ma'rifatparvari; 1930 va 1937-yillarda qamalgan, uzoq yillar lagerda bo'lgan, keyinroq to'liq oqlangan.
Biografiya
Vadud Mahmud — samarqandlik adabiyotshunos, tanqidchi, tarjimon va jadid ma'rifatparvari. Mustabid tuzum davrida 1930 va 1937-yillarda qamalib, uzoq yillar lagerda bo'lgan, keyinroq to'liq oqlangan. U 1898-yilda Samarqand okrugi Yuqori Darg'om tumanidagi Toyloq qishlog'ida dunyoga kelgan (ayrim manbalarda tug'ilgan yili 1897 deb ko'rsatiladi). Otasi Mahmud Pirmuhammad imom bo'lib, 1905-yilda vafot etgan; onasi Anbara uy ishlari va farzandlar tarbiyasi bilan band bo'lgan.
Dastlabki ta'limni Samarqanddagi Abduqodir Shakuriy maktabida oldi; 1917–1918-yillarda Ufaning Oliya madrasasida, 1918-yilda esa Samarqand pedkursida o'qidi. 1925–1926-yillarda Moskvada, V. Bryusov nomidagi Oliy adabiyot institutida bilim oldi; 1923-yilda Toshkentdagi O'rta Osiyo davlat universiteti iqtisod fakultetiga erkin tinglovchi sifatida qatnagan.
1919–1925-yillarda o'qituvchi bo'lib ishladi, Samarqand va Jizzaxning maorif boshqarmalarida xizmat qildi. Tojikiston davlat nashriyotida tarjimon va darslik tuzuvchisi (1926–1929) bo'lgan, bir vaqtning o'zida «Maorif va o'qituvchi» jurnalida muharrir yordamchisi (1926–1927) vazifasini ham bajargan. Adabiyotga Samarqand adabiy muhiti orqali kirgan: tarbiyasida Sadriddin Ayniy, Abdurauf Fitrat, Hoji Muin, Tamhid Samarqandiy, Vaslii va Siddiqiy Ajziy kabi shoirlar hamda muharrirlar, shuningdek Mahmudxo'ja Behbudiy bilan Abduqodir Shakuriy singari muallimlar ishtirok etgan.
U tanqidiy va publitsistik yozuvlarini «Yer yuzi», «Zarafshon», «Turkiston», «Inqilob», «Kambag'allar tovushi» hamda «Maorif va o'qituvchi» sahifalarida muntazam e'lon qilgan. Imzolari turlicha: «V.M.», «Vov», «Vadud Mahmud o'g'li», «Vadud Mahmudiy». Klassik Sharq adabiyoti va o'sha davrdagi adabiy jarayon xususida «Fuzuliy Bag'dodiy» va «Alisher Navoiy» (ikkalasi 1925), «Adabiy tanqidga bir nazar» hamda «Turk shoiri Ajziy» (ikkalasi 1924), «Hind ixtilolchilari» va «Cho'lponning «Buloqlar»i» (ikkalasi 1923) kabi bir qancha maqola yozgan.
1930-yil 17-avgustda uyida tintuv bo'lib, hibsga olindi. Unga milliychilik, aksilinqilobiy tashkilot faoliyati haqida xabar bermaslik va bahoiylik bilan shug'ullanish ayblari qo'yilgan. 1931-yil 3-oktabrda OGPU qoshidagi maxsus kengash uni uch yil mehnat tuzatish lagerida bo'lishga va yana uch yil Qozog'istonda ishlashga mahkum etdi; Toshkentda saqlanganidan so'ng u Olma-Otaga surgun qilindi. U surgundan 1936-yil oxiri yoki 1937-yil boshlarida qaytdi, ammo 1937-yilning 18-avgustida yana hibsga olindi — bu safar «Milliy ittihod»ning faol a'zosi sifatida — va Arxangelsk viloyatidagi Kargopol lageriga 10 yilga jo'natildi. 1944-yilda lagerda bahoiylikni targ'ib qilganlikda ayblanib, yana 10 yilga hukm qilindi.
Ozodlikka chiqqan sanasi manbalarda har xil ko'rsatiladi (1954 yoki 1959). Keyinchalik oqlangan: bir manbada 1960-yilda to'liq oqlangani yoziladi, boshqasida 1959, 1961 va 1963-yillardagi qayta ko'rishlar qayd etilgan. Oqlangach Tojikistonga ko'chib, Tojikiston Fanlar akademiyasi huzuridagi Rudakiy nomli Til va adabiyot instituti bilan hamkorlik qilgan: ilmiy xodim sifatida «Farhangi zaboni tojiki» lug'atini tuzishda qatnashgan, mumtoz Sharq she'riyatini tadqiq etgan va xotiralar yozgan. Vadud Mahmud 1976-yilda vafot etgan (ba'zi manbalarda 1975).
Ta'lim
- Ufadagi «Madrasai Oliya»Madrasa · 1917–1918
- V. Bryusov nomidagi Oliy adabiyot instituti (Moskva)Oliygoh · 1925–1926
Karyera
- Tojikiston Fanlar akademiyasiIlmiy xodim
Hayot yo'li
- 1898Tug'ilgan
Samarqand okrugidagi Toyloq qishlog'ida.
- 1917–1918Ufadagi Oliya madrasasi
Fitrat yo'llanmasi bilan o'qigan.
- 1919–1925O'qituvchilik va maorif
Samarqand va Jizzaxda o'qituvchi hamda maorif boshqaruvi xodimi.
- 1925–1926Moskvada o'qish
V. Bryusov nomidagi Oliy adabiyot institutida.
- 1926–1929Nashriyotda
Tojikiston davlat nashriyotida tarjimon va darslik tuzuvchisi; 1926–1927-yillarda «Maorif va o'qituvchi» jurnalida muharrir yordamchisi.
- 1923–1925Adabiy-tanqidiy maqolalar
«Cho'lponning «Buloqlar»i», «Alisher Navoiy», «Fuzuliy Bag'dodiy» va boshqa maqolalar.
- 1930Birinchi hibsga olinish
17-avgustda qamoqqa olingan; 1931-yilda uch yil lager va uch yil Qozog'istonda ishlashga hukm qilingan.
- 1937Ikkinchi hibsga olinish
18-avgustda hibsga olinib, 10 yilga Kargopol lageriga yuborilgan; 1944-yilda yana 10 yilga hukm qilingan.
- 1950-yillarOzod etilishi
Ozod etilgan sana manbalarda 1954 yoki 1959 deb ko'rsatiladi.
- 1960Oqlanishi
To'liq oqlangan (manbalarda 1959–1963-yillardagi qayta ko'rishlar ham qayd etilgan).
- 1976Vafoti
Dushanbeda vafot etgan (ba'zi manbalarda 1975).
Asarlar
- «Cho'lponning «Buloqlar»i» (1923)Maqola
- «Hind ixtilolchilari» (1923)Maqola
- «Turk shoiri Ajziy» (1924)Maqola
- «Adabiy tanqidga bir nazar» (1924)Maqola
- «Alisher Navoiy» (1925)Maqola
- «Fuzuliy Bag'dodiy» (1925)Maqola
- «Farhangi zaboni tojiki»Lug'at
Lug'atni tuzishda qatnashgan.
- Ustozi Abduqodir Shakuriy haqida xotiraXotira