
Самарқандлик адабиётшунос, танқидчи, таржимон ва жадид маърифатпарвари; 1930 ва 1937-йилларда қамалган, узоқ йиллар лагерда бўлган, кейинроқ тўлиқ оқланган.
Биография
Вадуд Маҳмуд — самарқандлик адабиётшунос, танқидчи, таржимон ва жадид маърифатпарвари. Мустабид тузум даврида 1930 ва 1937-йилларда қамалиб, узоқ йиллар лагерда бўлган, кейинроқ тўлиқ оқланган. У 1898-йилда Самарқанд округи Юқори Дарғом туманидаги Тойлоқ қишлоғида дунёга келган (айрим манбаларда туғилган йили 1897 деб кўрсатилади). Отаси Маҳмуд Пирмуҳаммад имом бўлиб, 1905-йилда вафот этган; онаси Анбара уй ишлари ва фарзандлар тарбияси билан банд бўлган.
Дастлабки таълимни Самарқанддаги Абдуқодир Шакурий мактабида олди; 1917–1918-йилларда Уфанинг Олия мадрасасида, 1918-йилда эса Самарқанд педкурсида ўқиди. 1925–1926-йилларда Москвада, В. Брюсов номидаги Олий адабиёт институтида билим олди; 1923-йилда Тошкентдаги Ўрта Осиё давлат университети иқтисод факултетига эркин тингловчи сифатида қатнаган.
1919–1925-йилларда ўқитувчи бўлиб ишлади, Самарқанд ва Жиззахнинг маориф бошқармаларида хизмат қилди. Тожикистон давлат нашриётида таржимон ва дарслик тузувчиси (1926–1929) бўлган, бир вақтнинг ўзида «Маориф ва ўқитувчи» журналида муҳаррир ёрдамчиси (1926–1927) вазифасини ҳам бажарган. Адабиётга Самарқанд адабий муҳити орқали кирган: тарбиясида Садриддин Айний, Абдурауф Фитрат, Ҳожи Муин, Тамҳид Самарқандий, Васлии ва Сиддиқий Ажзий каби шоирлар ҳамда муҳаррирлар, шунингдек Маҳмудхўжа Беҳбудий билан Абдуқодир Шакурий сингари муаллимлар иштирок этган.
У танқидий ва публитсистик ёзувларини «Ер юзи», «Зарафшон», «Туркистон», «Инқилоб», «Камбағаллар товуши» ҳамда «Маориф ва ўқитувчи» саҳифаларида мунтазам эълон қилган. Имзолари турлича: «В.М.», «Вов», «Вадуд Маҳмуд ўғли», «Вадуд Маҳмудий». Классик Шарқ адабиёти ва ўша даврдаги адабий жараён хусусида «Фузулий Бағдодий» ва «Алишер Навоий» (иккаласи 1925), «Адабий танқидга бир назар» ҳамда «Турк шоири Ажзий» (иккаласи 1924), «Ҳинд ихтилолчилари» ва «Чўлпоннинг «Булоқлар»и» (иккаласи 1923) каби бир қанча мақола ёзган.
1930-йил 17-августда уйида тинтув бўлиб, ҳибсга олинди. Унга миллийчилик, аксилинқилобий ташкилот фаолияти ҳақида хабар бермаслик ва баҳоийлик билан шуғулланиш айблари қўйилган. 1931-йил 3-октабрда ОГПУ қошидаги махсус кенгаш уни уч йил меҳнат тузатиш лагерида бўлишга ва яна уч йил Қозоғистонда ишлашга маҳкум этди; Тошкентда сақланганидан сўнг у Олма-Отага сургун қилинди. У сургундан 1936-йил охири ёки 1937-йил бошларида қайтди, аммо 1937-йилнинг 18-августида яна ҳибсга олинди — бу сафар «Миллий иттиҳод»нинг фаол аъзоси сифатида — ва Архангелск вилоятидаги Каргопол лагерига 10 йилга жўнатилди. 1944-йилда лагерда баҳоийликни тарғиб қилганликда айбланиб, яна 10 йилга ҳукм қилинди.
Озодликка чиққан санаси манбаларда ҳар хил кўрсатилади (1954 ёки 1959). Кейинчалик оқланган: бир манбада 1960-йилда тўлиқ оқлангани ёзилади, бошқасида 1959, 1961 ва 1963-йиллардаги қайта кўришлар қайд этилган. Оқлангач Тожикистонга кўчиб, Тожикистон Фанлар академияси ҳузуридаги Рудакий номли Тил ва адабиёт институти билан ҳамкорлик қилган: илмий ходим сифатида «Фарҳанги забони тожики» луғатини тузишда қатнашган, мумтоз Шарқ шеъриятини тадқиқ этган ва хотиралар ёзган. Вадуд Маҳмуд 1976-йилда вафот этган (баъзи манбаларда 1975).
Таълим
- Уфадаги «Мадрасаи Олия»Мадраса · 1917–1918
- В. Брюсов номидаги Олий адабиёт институти (Москва)Олийгоҳ · 1925–1926
Карьера
- Тожикистон Фанлар академиясиИлмий ходим
Ҳаёт йўли
- 1898Туғилган
Самарқанд округидаги Тойлоқ қишлоғида.
- 1917–1918Уфадаги Олия мадрасаси
Фитрат йўлланмаси билан ўқиган.
- 1919–1925Ўқитувчилик ва маориф
Самарқанд ва Жиззахда ўқитувчи ҳамда маориф бошқаруви ходими.
- 1925–1926Москвада ўқиш
В. Брюсов номидаги Олий адабиёт институтида.
- 1926–1929Нашриётда
Тожикистон давлат нашриётида таржимон ва дарслик тузувчиси; 1926–1927-йилларда «Маориф ва ўқитувчи» журналида муҳаррир ёрдамчиси.
- 1923–1925Адабий-танқидий мақолалар
«Чўлпоннинг «Булоқлар»и», «Алишер Навоий», «Фузулий Бағдодий» ва бошқа мақолалар.
- 1930Биринчи ҳибсга олиниш
17-августда қамоққа олинган; 1931-йилда уч йил лагер ва уч йил Қозоғистонда ишлашга ҳукм қилинган.
- 1937Иккинчи ҳибсга олиниш
18-августда ҳибсга олиниб, 10 йилга Каргопол лагерига юборилган; 1944-йилда яна 10 йилга ҳукм қилинган.
- 1950-йилларОзод этилиши
Озод этилган сана манбаларда 1954 ёки 1959 деб кўрсатилади.
- 1960Оқланиши
Тўлиқ оқланган (манбаларда 1959–1963-йиллардаги қайта кўришлар ҳам қайд этилган).
- 1976Вафоти
Душанбеда вафот этган (баъзи манбаларда 1975).
Асарлар
- «Чўлпоннинг «Булоқлар»и» (1923)Мақола
- «Ҳинд ихтилолчилари» (1923)Мақола
- «Турк шоири Ажзий» (1924)Мақола
- «Адабий танқидга бир назар» (1924)Мақола
- «Алишер Навоий» (1925)Мақола
- «Фузулий Бағдодий» (1925)Мақола
- «Фарҳанги забони тожики»Луғат
Луғатни тузишда қатнашган.
- Устози Абдуқодир Шакурий ҳақида хотираХотира