Ziyovuddinxon Boboxonov

Ziyovuddinxon ibn Eshon Boboxon 1908-yil yanvarida Toshkentda tug'ilgan. Otasi Eshon Boboxon ibn Abdumajidxon Tilla Shayx masjidining imomi, keyinchalik O'rta Osiyo va Qozog'iston musulmonlari diniy idorasining birinchi rahbari bo'lgan. Bola otasining shogirdlarga bergan darslarini kuzatib katta bo'lgan, Qur'onni Tilla Shayx masjidi imom-xatibi Hakimqori qo'lida o'qigan va o'n ikki yoshida to'liq yod olgan.

1920-yilda u Ko'kaldosh madrasasida o'qishni boshlagan. Hadis ilmini, tafsirni va hadis to'plamlarini bir necha ustozdan, shu jumladan 1920-yillarda Suriyadan Toshkentga ko'chib kelgan olim Muhammad ibn Said al-Asaliy ash-Shomiy at-Tarobulusiydan o'rgangan; keyinchalik uni asosiy ustozi deb hisoblagan. Madrasani bitirgach, Toshkent masjidlarida imom-xatib bo'lib ishlagan. Ateizm kuchaygan yillarda Boboxonlar oilasi ta'qib ostida qolgan: 1928-yilda mol-mulki musodara qilingan, 1941-yilda esa u otasi bilan qamoqqa olingan, biroq o'sha yilning oktyabrida ish to'xtatilgan.

Urush yillarida davlatning dinga munosabati yumshagach, 1943-yil oktyabrida Toshkentda o'tgan birinchi qurultoyda O'rta Osiyo va Qozog'iston musulmonlari diniy idorasi (SADUM) tuzildi. Ziyovuddinxon uning mas'ul kotibi va O'zbekiston qozisi etib saylandi. U masjidlarni qayta ochishga, fatvolar tayyorlashga va frontchilar oilalariga yordam ko'rsatishga rahbarlik qildi. 1947–1948-yillarda Qohiradagi al-Azhar ulamolaridan dars oldi, Makka va Madinada bo'ldi; qaytgach, 1948-yilda idora raisining o'rinbosari etib saylandi.

Otasi vafot etgach, 1957-yil iyunida uchinchi qurultoyda idora raisi va besh respublika muftiysi etib saylandi va bu lavozimni 1982-yilgacha egalladi. 1957-yilda o'zi tayyorlagan Qur'on nashrdan chiqdi; keyingi nashrlar 1960 va 1968-yillarda tayyorlandi. Uning tashabbusi bilan Imom Buxoriyning «Al-Jome' as-sahih» va «Al-Adab al-mufrad» asarlari arab tilida chop etildi. 1962-yilda SSSR musulmon tashkilotlarining xalqaro aloqalar bo'limi tuzilib, uni shu bo'lim boshlig'i etib saylashdi.

Ziyovuddinxon islom olamida tanilgan siymoga aylandi: Samarqand (1974, Imom Buxoriy tavalludining 1200 yilligi), Toshkent (1976 va 1980) va Moskva anjumanlarini tashkil etishda qatnashdi, Makkadagi Masjidlar bo'yicha Butunjahon oliy kengashi (1976) va Butunjahon tinchlik kengashi a'zosi bo'ldi. 1971-yilda Toshkentda Imom Buxoriy nomidagi islom instituti — SSSRdagi birinchi oliy islom o'quv yurti — ochilishiga erishdi. Ibn Sinoning gigiyenaga oid kitobini o'zbek va rus tillariga tarjima qilgan, 1979-yilda rus tilida islom va musulmonlar haqida kitob nashr ettirgan, «Futuhiy» taxallusi bilan she'rlar ham yozgan.

1982-yil oktyabrida sog'lig'i tufayli iste'foga chiqdi va o'sha yilning 23-dekabrida Toshkentda vafot etdi. Hukumat ruxsati bilan Qaffol Shoshiy maqbarasi yonida, otasi yoniga dafn etildi. Idorani o'g'li Shamsiddinxon Boboxonov boshqardi. Toshkentda masjid va ko'cha uning nomi bilan ataladi; 1998-yilda tavalludining 90 yilligiga xalqaro anjuman bag'ishlangan, 2023-yilda esa u «Oliy darajali Imom Buxoriy» ordeni bilan (vafotidan keyin) taqdirlangan.