Зиёвуддинхон Бобохонов

Зиёвуддинхон ибн Эшон Бобохон 1908-йил январида Тошкентда туғилган. Отаси Эшон Бобохон ибн Абдумажидхон Тилла Шайх масжидининг имоми, кейинчалик Ўрта Осиё ва Қозоғистон мусулмонлари диний идорасининг биринчи раҳбари бўлган. Бола отасининг шогирдларга берган дарсларини кузатиб катта бўлган, Қуръонни Тилла Шайх масжиди имом-хатиби Ҳакимқори қўлида ўқиган ва ўн икки ёшида тўлиқ ёд олган.

1920-йилда у Кўкалдош мадрасасида ўқишни бошлаган. Ҳадис илмини, тафсирни ва ҳадис тўпламларини бир неча устоздан, шу жумладан 1920-йилларда Суриядан Тошкентга кўчиб келган олим Муҳаммад ибн Саид ал-Асалий аш-Шомий ат-Таробулусийдан ўрганган; кейинчалик уни асосий устози деб ҳисоблаган. Мадрасани битиргач, Тошкент масжидларида имом-хатиб бўлиб ишлаган. Атеизм кучайган йилларда Бобохонлар оиласи таъқиб остида қолган: 1928-йилда мол-мулки мусодара қилинган, 1941-йилда эса у отаси билан қамоққа олинган, бироқ ўша йилнинг октябрида иш тўхтатилган.

Уруш йилларида давлатнинг динга муносабати юмшагач, 1943-йил октябрида Тошкентда ўтган биринчи қурултойда Ўрта Осиё ва Қозоғистон мусулмонлари диний идораси (САДУМ) тузилди. Зиёвуддинхон унинг масъул котиби ва Ўзбекистон қозиси этиб сайланди. У масжидларни қайта очишга, фатволар тайёрлашга ва фронтчилар оилаларига ёрдам кўрсатишга раҳбарлик қилди. 1947–1948-йилларда Қоҳирадаги ал-Азҳар уламоларидан дарс олди, Макка ва Мадинада бўлди; қайтгач, 1948-йилда идора раисининг ўринбосари этиб сайланди.

Отаси вафот этгач, 1957-йил июнида учинчи қурултойда идора раиси ва беш республика муфтийси этиб сайланди ва бу лавозимни 1982-йилгача эгаллади. 1957-йилда ўзи тайёрлаган Қуръон нашрдан чиқди; кейинги нашрлар 1960 ва 1968-йилларда тайёрланди. Унинг ташаббуси билан Имом Бухорийнинг «Ал-Жоме' ас-саҳиҳ» ва «Ал-Адаб ал-муфрад» асарлари араб тилида чоп этилди. 1962-йилда СССР мусулмон ташкилотларининг халқаро алоқалар бўлими тузилиб, уни шу бўлим бошлиғи этиб сайлашди.

Зиёвуддинхон ислом оламида танилган сиймога айланди: Самарқанд (1974, Имом Бухорий таваллудининг 1200 йиллиги), Тошкент (1976 ва 1980) ва Москва анжуманларини ташкил этишда қатнашди, Маккадаги Масжидлар бўйича Бутунжаҳон олий кенгаши (1976) ва Бутунжаҳон тинчлик кенгаши аъзоси бўлди. 1971-йилда Тошкентда Имом Бухорий номидаги ислом институти — СССРдаги биринчи олий ислом ўқув юрти — очилишига эришди. Ибн Синонинг гигиенага оид китобини ўзбек ва рус тилларига таржима қилган, 1979-йилда рус тилида ислом ва мусулмонлар ҳақида китоб нашр эттирган, «Футуҳий» тахаллуси билан шеърлар ҳам ёзган.

1982-йил октябрида соғлиғи туфайли истеъфога чиқди ва ўша йилнинг 23-декабрида Тошкентда вафот этди. Ҳукумат рухсати билан Қаффол Шоший мақбараси ёнида, отаси ёнига дафн этилди. Идорани ўғли Шамсиддинхон Бобохонов бошқарди. Тошкентда масжид ва кўча унинг номи билан аталади; 1998-йилда таваллудининг 90 йиллигига халқаро анжуман бағишланган, 2023-йилда эса у «Олий даражали Имом Бухорий» ордени билан (вафотидан кейин) тақдирланган.