Абдулла Мирзо
Темурий шаҳзода, Шоҳруҳнинг невараси; Форс ҳокими (1435–1447), Мирзо Улуғбекнинг жияни, Самарқанд ва Мовароуннаҳр ҳукмдори (1450–1451), Абу Саид Мирзо томонидан мағлуб этилиб, қатл қилинган.
Биография
Абдулла Мирзо 1433-йил 19-мартда Шероз шаҳрида Темурий шаҳзода Иброҳим Султон оиласида туғилган. Отаси Амир Темурнинг набираси, Шоҳруҳнинг ўғли, Мирзо Улуғбекнинг укаси эди; шу боис Абдулла Улуғбекнинг жияни ҳисобланган.
1435-йилда Иброҳим Султон вафот этгач, Шоҳруҳ Форс вилоятини боланинг номига топширган, амалда эса вилоятни васийлар бошқарган. Абдулла Форс ҳокими бўлган йилларда (1435–1447) Шероз китоб санъати марказларидан бирига айланган: бу даврда «Шоҳнома» (1437, 1441, 1444), Низомий «Хамса»си ва бошқа қўлёзмалар кўчирилган ва безатилган. Шаҳар амирларининг шикоятлари сабабли у икки марта лавозимдан олинган, 1441–1442 ва 1446-йилларда яна тайинланган.
1446-йил кузида амакиваччаси Султон Муҳаммад Шерозни қамал қилган, аммо Шоҳруҳ қўшини яқинлашгач, қамални тўхтатган. 1447-йилда Шоҳруҳ вафот этиб, шаҳзодалар ўртасида тахт кураши бошланганда Султон Муҳаммад Форсни эгаллаган, Абдулла эса Улуғбек тарафига ўтган.
Улуғбекнинг ўғли Абдуллатиф 1449-йилда отасини мағлуб этгач, Абдулла унинг қўлига тушиб, қамоққа олинган. Абдуллатиф 1450-йил май ойида ўлдирилгач, Самарқанд амирлари Абдуллани озод қилиб, тахтга кўтарган. Лашкарнинг садоқатини сақлаш учун катта маблағ сарфлашга мажбур бўлган; ҳокимияти Мовароуннаҳрдан ташқарида тан олинмаган.
Бухорода тахтга даъвогар бўлган Абу Саид Мирзо унга қарши чиққан. 1450-йилда Абдулла унинг қўшинларидан бир бор ўзини ҳимоя қила олган; шундан сўнг Абу Саид чегара шаҳри Яссини (Туркистон) эгаллаган. Кейинги йили Абу Саидга кўчманчи ўзбеклар хони Абулхайрхон ёрдамга келган: 1451-йил 22-июнда Самарқанд яқинидаги Шероз қишлоғида бўлган жангда Абдулланинг қўшини енгилган, ўзи ушланиб, қатл этилган.
Манбаларда ёзилишича, Абдулла ҳукмронлиги даврида Улуғбекнинг жасади Самарқанддаги Гўри Амир мақбарасига дафн этилган. Тахтга Абу Саид Мирзо ўтирган, Абулхайрхон эса бой совғалар олиб, Улуғбекнинг қизи Робия Султон бегимга уйланган.
Карьера
Ҳаёт йўли
- 1433Туғилиши
19-мартда Шерозда Иброҳим Султон оиласида туғилган.
- 1435Форс ҳокими
Отаси вафот этгач, вилоят унга топширилган; амалда васийлар бошқарган.
- 1441–1442Қайта тайинланиши
Шероз амирларининг шикоятлари билан лавозимдан олингач, яна Форс ҳокими этиб тайинланган.
- 1446Шерознинг қамали
Султон Муҳаммад Шерозни қамал қилган, аммо Шоҳруҳ қўшини яқинлашганда чекинган.
- 1447Форсни тарк этиши
Шоҳруҳ вафот этгач, Султон Муҳаммад Форсни эгаллаган; Абдулла Улуғбек тарафига ўтган.
- 1449–1450Қамоқ
Абдуллатиф даврида асирга тушиб, қамоққа олинган.
- 1450Самарқанд тахти
Абдуллатиф ўлдирилгач, май ойида Самарқанд амирлари уни ҳукмдор қилиб кўтарган.
- 1450Абу Саид билан кураш
Абу Саид Мирзонинг қўшинини бир бор қайтарган.
- 1451Мағлубият ва ўлими
22-июнда Самарқанд яқинида Абу Саид ва Абулхайрхоннинг бирлашган қўшини томонидан енгилиб, қатл этилган.
Мерос
Абдулла Мирзо Самарқандни бошқарган охирги Улуғбек тарафдори шаҳзода сифатида танилган: унинг қисқа ҳукмронлиги Темурийлар давлати парчаланаётган, Мовароуннаҳр учун кураш Абу Саид Мирзо ва кўчманчи ўзбеклар хони Абулхайрхон ғалабаси билан тугаган пайтга тўғри келган. Форс ҳокимлиги йилларида Шерозда тайёрланган «Шоҳнома» ва «Хамса» қўлёзмалари Темурийлар китоб санъатининг йирик намуналари қаторига киради.
Давр: Темурийлар давлатининг парчаланиши, XV аср ўрталари- Иброҳим Султоннинг вафоти (1435)
- Шоҳруҳнинг вафоти (1447)
- Абдуллатифнинг ўлдирилиши (1450)
- Шероз қишлоғи ёнидаги жанг (1451)
