
Мирзо Улуғбек
Астроном ва ҳукмдор, Самарқанддаги расадхона асосчиси.
- Фаолият:
- Олим, Математик, Астроном
- Ҳаёт йиллари:
- 22 март 1394(55 ёш) ♈ — 27 октабр 1449
- Отаси:
- Шоҳруҳ Мирзо
- Онаси:
- Гавҳаршод бегим
- Фарзандлар:
Биография
Мирзо Улуғбек (Муҳаммад Тарағай) 1394-йил 22-мартда, буваси Амир Темурнинг ҳарбий юриши чоғида, ҳозирги Эрон ҳудудидаги Султонияда туғилган. Отаси Шоҳруҳ Мирзо — Темурнинг ўғли ва Хуросон ҳукмдори, онаси эса нуфузли малика ва меъморчилик ҳомийси Гавҳаршод бегим эди.
1409-йилдан, ҳали ўспирин бўлганида, Улуғбек Самарқанд ва Мовароуннаҳрни отаси номидан бошқарган; Шоҳруҳ эса Ҳиротда бутун Темурийлар давлати устидан олий ҳокимиятни сақлаб қолган. 1417–1420-йилларда Самарқанд ва Бухорода, 1433-йилда эса Ғиждувонда унинг фармони билан мадрасалар қурилган, уларда илоҳиёт билан бир қаторда математика ва астрономия ҳам ўқитилган.
1424–1428-йиллар оралиғида Самарқанд яқинидаги Кўҳак тепалигида Улуғбек ўрта асрлар дунёсининг энг йирик расадхоналаридан бирини бунёд этди. Унинг бош асбоби — тепалик ён бағрига ўрнатилган, радиуси қарийб қирқ метрга етадиган секстант — ўз даври учун беқиёс аниқлик билан ёритгичлар ҳолатини ўлчашга имкон берган.
Расадхона фаолияти 1437-йилда «Зижи Кўрагоний» юлдузлар каталоги билан якунланди — унда 1018 юлдузнинг координаталари, шунингдек синус ва тангенс жадваллари вергул-дан кейин саккизинчи рақамгача аниқликда келтирилган. Каталог асрлар давомида Шарқ ва Европада энг аниқ ҳисобланиб келган.
1447-йилда Шоҳруҳ вафотидан сўнг Улуғбек бутун Темурийлар империяси бошига кўтарилди, бироқ ҳокимиятни сақлаб қола олмади: икки йилдан сўнг, 1449-йилда ўз ўғли Абдуллатиф буйруғи билан тахтдан ағдарилиб, қатл этилди. Кўп ўтмай расадхона ҳам вайрон қилинган.
Улуғбек Самарқандда атрофига юздан ортиқ олимни тўплаган. Улар орасида энг нуфузлилари Қозизода Румий ва Ғиёсиддин Жамшид Коший эди; кейинроқ бу даврага Али Қушчи қўшилган, у Улуғбекнинг энг машҳур шогирдларидан бири бўлган. Улуғбекнинг ўзи ҳам мадрасаларда дарс берган.
Улуғбек ҳукмронлиги даврида икки марта узоқ юришга чиққан. 1425-йилда у Мўғулистон ҳукмдори Шер Муҳаммадга қарши юриб ғалаба қозонган, аммо бу ғалаба узоқ натижа бермаган. 1427-йилда Сиғноқ яқинида Бароқ билан жангда мағлубиятга учраган ва бу унинг қўшни давлатга қарши сўнгги юриши бўлган.
Карьера
- Улуғбек расадхонасиАсосчи · 1424–1449
Ҳаёт йўли
- 1409Самарқанд ҳукмдори
Ҳали ўспирин бўлганида отаси Шоҳруҳ номидан Самарқанд ва Мовароуннаҳрни бошқара бошлади.
- 1417–1433Мадрасалар қурилиши
Унинг фармони билан Самарқанд, Бухоро ва Ғиждувонда мадрасалар қурилган, уларда илоҳиёт билан бир қаторда аниқ фанлар ҳам ўқитилган.
- 1424–1428Расадхона қурилиши
Самарқанд яқинидаги Кўҳак тепалигида ўрта асрларнинг энг йирик расадхоналаридан бири бунёд этилди.
- 1437«Зижи Кўрагоний»нинг якунланиши
1018 юлдуз координаталари ва тригонометрик жадваллардан иборат юлдузлар каталоги тузилди.
- 1447Темурийлар империяси бошлиғи
Отаси Шоҳруҳ вафотидан сўнг бутун Темурийлар давлати бошига кўтарилди.
- 1449Тахтдан ағдарилиши ва ҳалок бўлиши
Ўз ўғли Абдуллатиф буйруғи билан тахтдан ағдарилиб, қатл этилди; кўп ўтмай расадхона ҳам вайрон қилинди.
Асарлари
- «Зижи Кўрагоний» (1437)Илмий асар
1018 юлдуз координаталари, шунингдек саккизинчи рақамгача аниқликдаги синус ва тангенс жадвалларидан иборат юлдузлар каталоги.
- «Тарихи арба улус»Тарихий асар
Чингизхонга бориб тақаладиган мўғул ва туркий сулолаларнинг тўрт улуси тарихига бағишланган асар.
Мерос
Улуғбекнинг юлдузлар каталоги ва тригонометрик жадвалларидаги аниқлик асрлар давомида Шарқда ҳам, Европада ҳам тенгсиз бўлиб қолди; улардан Тихо Браге давригача европалик астрономлар фойдаланган. Унинг номи Ойдаги кратерга ва бир астероидга қўйилган, мустақил Ўзбекистонда эса мамлакатнинг энг йирик университети унга бағишланган.
Давр: Темурийлар даври Самарқанди- Немис астрономи Иоганн Мёдлер Ойдаги кратерга унинг номини берган (1830)
- Археолог Василий Вяткин Самарқанд яқинидаги расадхона харобаларини қазиб топган (1908)
- 2439-Улуғбек астероиди кашф этилган; Тошкентда «Мирзо Улуғбек» метро бекати очилган (1977)
- Тошкент давлат университети Мирзо Улуғбек номи билан аталган (1995)