Асосий қисмга ўтиш
Амир Темур

Хато ҳақида хабар бериш

Рўйхатдан ўтиш шарт эмас. Таҳририят текшириб, саҳифани тузатади.

Амир Темур

Сиёсатчи · Қашқадарё

Буюк саркарда ва Темурийлар сулоласининг асосчиси.

Фаолият:
Сиёсатчи, Ҳукмдор
Ҳаёт йиллари:
9 апрел 1336(68 ёш) ♈ — 18 феврал 1405
Туғилган жой:
Шаҳрисабз тумани, Қашқадарё
Отаси:
Тарағай Баҳодир
Онаси:
Такина хотун
Турмуш ўртоғи:
Сарой Мулк хоним
Фарзандлар:
Жаҳонгир Мирзо
Умаршайх Мирзо
Мироншоҳ Мирзо

Биография

Амир Темур 1336-йил 9-апрелда (бошқа маълумотларга кўра 8-апрелда) Кеш шаҳри (ҳозирги Шаҳрисабз) яқинида, турк-мўғул барлос қабиласининг нуфузли кишиси Тарағай оиласида туғилган. Тахминан 1363-йилда Систондаги тўқнашувда оёғи ва қўлидан ярадор бўлган, шу сабабли «Темур Ланг» («Чўлоқ Темур») лақабини олган, Европада эса «Тамерлан» номи билан машҳур бўлган.

1370-йилда рақиби амир Ҳусайнни тор-мор келтириб, Мовароуннаҳрдаги Чиғатой улуси ҳукмдорига айланган. Чингизхон авлодидан бўлмагани сабаб хон унвонини олмаган, қўғирчоқ чингизий хонлар номидан амир сифатида ҳукмронлик қилган, «Соҳибқирон» («Бахтли сайёралар бирикуви эгаси») фахрий унвонини қабул қилган. Пойтахт сифатида Самарқандни танлаган.

Кейинги ўн йилликларда Хоразм, Хуросон ва Форсни бўйсундирган. 1395-йилда Терек дарёси жангида Олтин Ўрда хони Тохтамишни тор-мор келтириб, унинг йирик шаҳарларини вайрон қилган, бу эса Ўрданинг инқирозини тезлаштирган. 1398-йилда Деҳли султонлигига бостириб кириб, Деҳлини эгаллаган.

1400–1401-йилларда Сурияга бостириб кириб, Ҳалаб ва Дамашқни эгаллаган — сўнггисини қамал қилганида у билан тарихчи Ибн Халдун учрашган. 1402-йилда Анқара жангида усмонли султон Боязид I ни тор-мор келтириб, уни асирга олган, бу эса усмонли экспансиясини ўн йилликларга кечиктирган.

1404-йилда Мин сулоласи бошқарган Хитойга юриш тайёргарлигини бошлаган, бироқ 1405-йил 18-февралда йўлда, Отрорда вафот этган. Набираси Муҳаммад Султон учун қурилган Самарқанддаги Гўри Амир мақбарасига дафн этилган. У асос солган давлат авлодлари ўртасида бўлиниб кетган, бироқ Темурийлар сулоласи ўғли Шоҳруҳ орқали давом этган — ундан Улуғбек, кейинчалик эса Буюк Мўғуллар империяси асосчиси Бобур дунёга келган.

Темур ёшлигини Кешда ўтказган; чавандозлик ва ўқ отишга берилган, атрофига тенгдош-дўстлардан иборат содиқ навкарлар гуруҳини тўплаган. Дастлаб улар билан бирга маҳаллий амирлар хизматида бўлган. 1360-йиллар бошида Мовароуннаҳрга Мўғулистон хонлари Туғлуқ Темур ва унинг ўғли Илёсхўжа бостириб кирганда Темур аввал хон тарафига ўтиб, Кеш даруғаси бўлган, кўп ўтмай Илёсхўжа билан келиша олмай, Амир Ҳусайн сафига қўшилган.

1365-йилда Тошкент билан Чиноз оралиғидаги «Лой жанги»да Темур ва Ҳусайн қўшинлари мағлуб бўлди. Самарқандни мўғуллардан сарбадорлар ҳимоя қилиб қолган, бироқ Ҳусайн уларнинг бошлиқларини қатл эттирган. Темур билан Ҳусайн ўртасидаги рақобат 1366–1370-йилларда очиқ тўқнашувларга айланган, 1370-йил апрелда Балх таслим бўлиб, Ҳусайн ҳалок бўлган. Шундан сўнг Темур Чингизий Қозонхоннинг қизи Сароймулк хонимга уйланиб, «кўрагон» («хон куёви») унвонини олган; тахтда эса Суюрғатмиш (1370–1388), кейин Султон Маҳмуд (1388–1402) номигагина ўтирган, ҳақиқий ҳокимият Темур қўлида бўлган.

Темур ҳукмронлиги давомида Хоразмга беш марта юриш қилган, уни 1388-йилда батамом қўшиб олган; Мўғулистон хонларига қарши 1371–1390-йилларда етти марта қўшин тортган. 1381-йилда Ҳиротни эгаллаб, Эронни босқичма-босқич бўйсундирган. Унинг ғарбий юришлари тарихда «уч йиллик» (1386–1388), «беш йиллик» (1392–1396) ва «етти йиллик» (1399–1404) урушлар номи билан аталади. Тохтамишни у аввал Оқ Ўрда тахтига ўтиришига ёрдам берган эди; кейинчалик Тохтамиш Мовароуннаҳрга ҳужум қилгач, Темур уни 1391-йилда Қундузча жангида, 1395-йилда Терек бўйидаги жангда енгди.

Темур давлат бошқарувида вилоятларда алоҳида девонлар тузган, юришлардан олдин амирлар, саййидлар ва уламолар иштирокида кенгаш ўтказишни одат қилган. Босиб олинган ерлардан олим ва ҳунармандларни Самарқанд, Кеш ва Бухорога кўчириб келтирган. Унинг номи билан боғланган «Темур тузуклари» асари давлат ва қўшин бошқарувига бағишланган; матн Темурнинг ўз сўзларидан ёзиб олинган деб ҳисобланса-да, унинг келиб чиқиши ва ишончлилиги борасида тарихчиларнинг баҳслари бор. Темур Франсия қироли Карл VI ва Кастилия қироли Генрих III билан ёзишмалар олиб борган; Кастилия элчиси Клавихо уни 1404-йилда Самарқандда қабул қилинганини ёзиб қолдирган.

Темур 1404-йил охирида Хитойга юриш учун Самарқанддан йўлга чиққан. Мустақилликдан кейин Ўзбекистонда Темур номи қайта тикланди: 1995-йилда Халқаро Амир Темур жамғармаси тузилган, 1996-йил «Амир Темур йили» деб эълон қилиниб, унинг таваллудининг 660 йиллиги ЮНЕСКО кўмагида нишонланган, шу йили Тошкентда Темурийлар тарихи давлат музейи очилган ва «Амир Темур» ордени таъсис этилган.

Карьера

Ҳаёт йўли

  1. 1370
    Мовароуннаҳр ҳукмдори

    Амир Ҳусайнни тор-мор келтириб, Чиғатой улуси ҳукмдорига айланган ва Соҳибқирон унвонини қабул қилган.

  2. 1380-йиллар
    Хоразм ва Хуросонни бўйсундириши

    Хоразм ва Форс ерларидаги Хуросонни ўз давлатига қўшиб олган.

  3. 1387
    Исфаҳон қўзғолонини бостириши

    Шаҳар бош кўтаргандан сўнг Исфаҳондаги қўзғолонни шафқатсизларча бостирган.

  4. 1395
    Терек дарёси жанги

    Олтин Ўрда хони Тохтамишни тор-мор келтириб, унинг йирик шаҳарларини вайрон қилган ва Ўрда инқирозини тезлаштирган.

  5. 1398
    Деҳлига юриш

    Деҳли султонлигига бостириб кириб, Деҳлини эгаллаган.

  6. 1401
    Дамашқни эгаллаши

    Ҳалаб ва Дамашқни эгаллаган; қамал пайтида у билан тарихчи Ибн Халдун учрашган.

  7. 1402
    Анқара жанги

    Усмонли султон Боязид I ни тор-мор келтириб, уни асирга олган.

  8. 1404
    Хитойга юриш тайёргарлиги

    Мин сулоласи Хитойига юриш бошлаган, бироқ 1405-йил февралида вафоти бу юришни тўхтатган.

Асарлари

  • Гўри Амир (1404)
    Меъморчилик

    Самарқанддаги мақбара, дастлаб набираси Муҳаммад Султон учун қурилган, кейинчалик Темурнинг ўзи дафн этилган.

  • Бибихоним масжиди (1404)
    Меъморчилик

    Ҳиндистон юриши ўлжалари ҳисобидан Самарқандда қурилган жоме масжиди.

  • Оқсарой
    Меъморчилик

    Туғилган шаҳри Шаҳрисабздаги расмий сарой, 1380-йиллардан қурила бошланган.

  • Шоҳизинда мажмуаси
    Меъморчилик

    Самарқанддаги мақбаралар мажмуаси, унинг ҳомийлигида сезиларли даражада кенгайтирилган.

  • «Тузуки Темурий»
    Хотира асари (нисбат берилади)

    Муаллифлиги ва ҳақиқийлиги тарихчилар орасида баҳсли бўлган ақидалар ва қоидалар тўплами.

Мерос

Темур асос солган давлат «Темурийлар ренессанси»га — Улуғбек расадхонасидан тортиб Навоий шеъриятигача бўлган илм-фан, адабиёт ва меъморчилик юксалишига — замин яратди; ўғли Шоҳруҳ ва набираси Бобур орқали унинг наслидан Буюк Мўғуллар империяси келиб чиқди. Мустақил Ўзбекистонда Темур миллий давлатчилик асосчиси сифатида эъзозланади: унга нисбат бериладиган «Куч — адолатда» ибораси мамлакатнинг фуқаролик шиорига айланди.

Давр: XIV аср Мовароуннаҳри
  • Совет антропологи Михаил Герасимов Самарқандда Темур қабрини очган, икки кундан сўнг Германия СССРга бостириб кирган — бу тасодиф «Темур қарғиши» афсонасини келтириб чиқарган (1941)
  • Тошкентда Амир Темур майдонида Карл Маркс ҳайкали ўрнига унинг ҳайкали ўрнатилган (1994)
  • Тошкентда Темур таваллудининг 660 йиллигига бағишлаб Давлат Темурийлар тарихи музейи очилган (1996)
  • Самарқанд ЮНЕСКОнинг Бутунжаҳон мероси рўйхатига киритилган (2001)
Хато топдингизми?

Хато ҳақида хабар бериш

Рўйхатдан ўтиш шарт эмас. Таҳририят текшириб, саҳифани тузатади.

Тузатиш таклиф қилиш