
Ёзувчи, ўзбек романчилигининг асосчиси, «Ўткан кунлар» муаллифи.
Биография
Абдулла Қодирий 1894-йил 10-апрелда Тошкентда, фарзанди туғилганида 74 ёшда бўлган боғбон Қодирбобо оиласида дунёга келган. Эски усул мактабида (1904–1906), сўнг рус-тузем мактабида (1908–1912) ва шайх Абулқосим мадрасасида (1916–1917) ўқиган; 1914-йилда Раҳбарниса Расулмуҳаммадбой қизига уйланган.
Мактабдан сўнг бир савдогар ҳузурида китоб кўчирувчи бўлиб ишлаган, турли тасодифий ишларни синаб кўрган, 1910-йиллар ўрталаридан ёзишга киришган. 1919–1920-йилларда «Ўтган кунлар» романини яратган — унинг боблари 1922-йилдан «Инқилоб» журналида босилган, тўлиқ ҳолда эса 1924–1926-йилларда алоҳида китоблар сифатида нашр этилган. Бу ўзбек адабиётидаги биринчи катта ҳажмли роман эди.
1923–1926-йилларда «Муштум» ҳажвий журнали таҳририяти аъзоси бўлган, кўплаб тахаллуслар билан чоп этилган, улардан энг машҳури — Жулқунбой. 1926-йилда «Йиғинди гаплар» фельетони учун қисқа муддат қамоққа олинган.
1929-йилда иккинчи романи — «Меҳробдан чаён» — нашр этилган. Қодирий шунингдек рус классикасини, жумладан Гоголнинг «Уйланиш» комедиясини ўзбек тилига таржима қилган.
Ўзбекистон компартияси раҳбари Акмал Икромов ҳомийлигидан фойдаланган, аммо унинг 1937-йилдаги қамоққа олинишидан сўнг ҳимоясиз қолган: 1937-йил 31-декабрда Қодирий «халқ душмани» сифатида ҳибсга олинган, 1938-йил 4-октабрда эса Тошкентда отиб ташланган. 1956-йил 9-октабрда вафотидан кейин оқланган.
Таълим
- Абулқосим шайх мадрасаси (Тошкент)Мадраса · Тошкент · 1916–1917
Карьера
- «Муштум» журналиТаҳрир ҳайъати аъзоси · 1923–1926
Ҳаёт йўли
- 1922«Ўтган кунлар» бобларининг босилиши
Бўлажак романнинг боблари «Инқилоб» журналида чоп этила бошланган.
- 1923–1926«Муштум» журнали таҳририяти
Ҳажвий журнал таҳририяти аъзоси бўлган, Жулқунбой ва бошқа тахаллуслар билан чоп этилган.
- 1924–1926«Ўтган кунлар» алоҳида китоб сифатида
Роман алоҳида китоблар тарзида нашр этилган — ўзбек адабиётидаги биринчи катта ҳажмли роман.
- 1926Фельетон учун қамоққа олиниши
«Муштум»даги «Йиғинди гаплар» фельетони учун қисқа муддат ҳибсга олинган.
- 1929«Меҳробдан чаён»нинг нашр этилиши
Ёзувчининг иккинчи романи чоп этилган.
- 1937«Халқ душмани» сифатида ҳибсга олиниши
Ҳомийси, партия раҳбари Акмал Икромов қамоққа олингандан сўнг, 31-декабрда ҳибсга олинган.
- 1938Отиб ташланиши
Контрреволюцион фаолиятда айбланиб, 4-октабрда Тошкентда отиб ташланган.
Асарлари
- «Ўтган кунлар» (1926)Роман
Ўзбек адабиётидаги биринчи катта ҳажмли роман, XIX аср Туркистон ҳаёти ҳақида.
- «Меҳробдан чаён» (1929)Роман
Ёзувчининг «Ўтган кунлар» чизиғини давом эттирувчи иккинчи романи.
- «Калвак Маҳзумнинг хотира дафтаридан»Ҳажвий ҳикоя
Ўзбек тилидаги энг машҳур ҳажвий ҳикоялардан бири.
- «Тошпўлат тажанг нима дейдир?»Ҳажвий ҳикоя
Ўз даври одоб-ахлоқини кулги остига олган ҳажвий ҳикоя.
- Гоголнинг «Уйланиш» таржимасиТаржима
Николай Гоголнинг комедиясини ўзбек тилига таржима қилган.
Мерос
Қодирий ўзбек романчилиги ва XX аср ўзбек адабиётидаги реализмнинг асосчиси ҳисобланади; унинг асарлари рус, инглиз, немис, итальян, араб ва бошқа тилларга таржима қилинган ҳамда мактаб дастурига киритилган. Тошкентдаги маданият институти 2012-йилда Санъат институти билан қўшилгунга қадар унинг номини олиб юрган.
Давр: Жадидчилик даври Тошкенти- Вафотидан кейин оқланган (1956)
- Абдулла Қодирий номидаги Давлат мукофоти таъсис этилган (1990)
- Тошкентда Абдулла Қодирий уй-музейи очилган (2019)