Абдулмўминхон
Шайбонийлар сулоласидан Бухоро хони (1598), Абдуллахон II нинг ягона ўғли; 1582–1598-йилларда Балхни бошқарган, Бадахшон ва Хуросонда юришлар олиб борган, тахтда олти ой туриб ўлдирилган.
- Фаолият:
- Тарихий шахс, Сиёсатчи, Ҳарбий
- Ҳақиқий исми:
- Абдулмўмин ибн Абдулла
- Туғилган:
- 1568 — 1598
- Туғилган жой:
- Бухоро
- Отаси:
- Абдуллахон II
Биография
Абдулмўминхон 1568-йилда Бухорода туғилган. У шайбонийлар сулоласидан бўлиб, Абулхайрхон авлодига мансуб; Бухоро хони Абдуллахон II нинг ягона ўғли эди.
1582-йил сентабрида, ўн беш ёшларида, Балхга ҳоким этиб тайинланди, 1583-йилдан кечиктирмай отасининг вориси деб эълон қилинди ва «кичик хон» унвонини олди. Дастлабки йилларда ўспирин ҳоким номидан вилоятни оталиқ — амир Жанкелдибий бошқарган. Балх 1598-йилгача унинг ихтиёрида қолди; 1587-йилдан кейин отаси унга Термиз ва Кўлоб вилоятларини ҳам топширди.
Абдулмўминхон даврида Балхда катта қурилиш ишлари олиб борилган: шаҳар ташқи деворининг узунлиги қирқ километрдан ошган жануби-ғарбий қисми тикланган, ички шаҳарнинг икки дарвозаси тикланган, Хўжа Абу Наср Порса мақбара-масжиди, Хўжа Уккоша мақбараси ва Жанбозбобо бозори гумбазининг қайта тикланиши унинг назоратида ўтган. Даҳ Шайх дарвозаси ҳам унинг номи билан боғланади.
1584-йилнинг февралидан бошлаб у отасининг қуролли ёрдами билан Балх улусини Тохаристон ва Бадахшон ҳисобига кенгайтирди. 1586-йил июнида Хутталон вилоятини эгаллади, 1589-йилга келиб эса темурийларнинг Бадахшон ва Тохаристондаги ҳукмронлиги тугади: Шайбонийларга қарши бош кўтарган сўнгги темурий — Муҳаммад Замон Мирзо мағлуб бўлиб, Бадахшонга қочди.
Хуросонда ҳам фаол ҳаракат қилди. 1588–1589-йилларда отасига Ҳиротни узоқ қамал қилишда ёрдам берди, Ҳирот эса унга эмас, амир Қулбобо Кўкелдошга топширилгани унинг норозилигига сабаб бўлди. 1580-йиллар охирида Машҳадни эгаллади, 1591-йилга келиб шайбонийлар қўлида Машҳад, Нишопур ва Жом каби йигирмадан ортиқ шаҳар бор эди. Сафавийлар ва Хоразм ҳукмдори Ҳожи Муҳаммадхон унинг устига иттифоқ тузди, аммо Абдулмўминхон Нишопурни 1594-йилда яна қайтариб олди; 1596–1597-йилларда эса Астрободга юриш қилди.
1596–1598-йилларда у ва кексайиб қолган Абдуллахон II ўртасидаги муносабатлар бир неча бор кескинлашди: ўғил отасидан мустақил бўлишга интилар, ҳатто қуролли тўқнашувга ҳам бориб етган. Абдуллахон II 1598-йил бошида вафот этгач, Абдулмўминхон Самарқандда Бухоро хони деб эълон қилинди ва тахт учун рақиб бўлмаслиги учун амакиваччаларининг кўпини қатл эттирди. Замондошлари уни қатъиятли, лекин ҳаддан ташқари шафқатсиз ва шубҳали ҳукмдор деб таърифлаган.
Ҳокимиятда тахминан олти ой турди ва 1598-йилнинг ёзида отасининг собиқ сафдошлари уюштирган фитна оқибатида ўлдирилди. Тахтга амакиваччаси Пирмуҳаммадхон II ўтирди. Абдуллахон II ва Абдулмўминхон вафотидан кейин шайбонийлар Хуросон ва Хоразмдаги мулкларини бой берди, Бухорода эса ҳокимият кейинчалик аштархонийлар сулоласига ўтди.
Карьера
Ҳаёт йўли
- 1568Туғилиши
Бухорода Абдуллахон II нинг ягона ўғли бўлиб туғилган.
- 1582Балх ҳокими
Сентабрда Балхга ҳоким этиб тайинланган; иш оталиқ амир Жанкелдибий қўлида бўлган.
- 1583Тахт вориси
Отасининг вориси деб эълон қилинган, «кичик хон» унвонини олган.
- 1584–1589Балх улусини кенгайтириши
Тохаристон ва Бадахшон ҳисобига ерларни қўшиб олди; 1586-йил июнида Хутталонни эгаллади.
- 1588–1589Ҳиротнинг қамали
Отасига Ҳиротни қамал қилишда ёрдам берган.
- 1589Темурийлар қаршилигининг тугаши
Муҳаммад Замон Мирзо мағлуб этилиб, темурийларнинг Бадахшон ва Тохаристондаги ҳукмронлиги тугади.
- 1580-йиллар охири – 1591Хуросон юришлари
Машҳад, Нишопур, Жом ва бошқа йигирмадан ортиқ шаҳар эгалланган.
- 1594Нишопурнинг қайтарилиши
Сафавийлар йўқотган Нишопурни қайта эгаллади.
- 1596–1598Отаси билан низо
Абдуллахон II билан муносабатлар кескинлашди, қуролли тўқнашувгача бориб етди.
- 1598Бухоро хони
Отаси вафотидан сўнг Самарқандда хон деб эълон қилинди.
- 1598Ўлдирилиши
Ёзда фитна қурбони бўлди; тахтга Пирмуҳаммадхон II ўтирди.
Мерос
Абдулмўминхон Балхни ўн олти йил бошқарди, унинг деворлари ва зиёратгоҳларини тиклади, шайбонийларнинг Бадахшон ва Хуросондаги юришларига раҳбарлик қилди. Унинг ўлдирилиши билан отаси барпо этган давлатнинг парчаланиши тезлашди: Хуросон ва Хоразмдаги мулклар бой берилди. Ўрта Осиё манбалари уни шайбонийларнинг сўнгги ҳукмдори санаса-да, Ховорс, Лен-Пул ва Босворт каби тарихчилар сулола тарихини амакиваччаси Пирмуҳаммадхон II билан тугайди, деб ҳисоблайди.
Давр: XVI аср охири, Бухоро хонлигининг шайбонийлар даври- Хутталоннинг эгалланиши (1586)
- Темурийларнинг Бадахшондаги ҳукмронлиги тугаши (1589)
- Абдуллахон II нинг вафоти (1598)
- Абдулмўминхоннинг ўлдирилиши (1598)