Биография
Абу Али Ҳусайн ибн Абдуллоҳ ибн Сино 980-йил 16-августда Бухоро яқинидаги Афшона қишлоғида, сомонийлар амалдорининг оиласида туғилган. Ўн ёшга тўлмасдан Қуръонни ёд олган; математикани савдогар Маҳмуд Массоҳ, мантиқ ва фиқҳни Исмоил Зоҳид, тиббиётни эса бухоролик табиб Абу Мансур Қумрийдан ўрганган, кейинчалик эса кўп жиҳатдан ўз-ўзини ўқитган.
997-йилда, ўн етти ёшида, Сомоний амири Нуҳ ибн Мансурни даволаб, мукофот сифатида Бухоро саройининг бой кутубхонасидан фойдаланиш ҳуқуқини олган — бу унга фалсафа, тиббиёт ва табиий фанлар бўйича бошқаларга йўқ бўлган асарларни ўрганиш имконини берган. 999-йилда Сомонийлар давлати қулагач, Бухорони тарк этиб, Мовароуннаҳр ва Хуросон шаҳарлари бўйлаб саёҳат қилган.
1015–1024-йилларда Ҳамадонда яшаб, у ерда амир Шамс ад-Давлани даволагани учун вазир лавозимини олган, давлат ишларини илмий фаолият билан бирга олиб борган. Шу ерда асосий фалсафий асари — мантиқ, физика, математика ва метафизикага бағишланган қомусий асар «Китоб аш-Шифо»ни («Шифо китоби») ёза бошлаган.
Умрининг сўнгги йилларини, 1023–1037, Исфаҳонда амир Ало ад-Давла саройида маслаҳатчи ва табиб сифатида ўтказган — ҳаётининг энг тинч ва самарали даври. Шу ерда «Тиб қонунлари» (ал-Қонун фит-тибб) — беш жилддан иборат тиббиёт қомусини якунлаган, у беш аср давомида ўрта асрлар Шарқида ҳам, Европа университетларида ҳам асосий дарслик бўлиб хизмат қилган, у ерда уни Авитсенна деб аташган.
1037-йил 18-июнда Ҳамадонда вафот этган ва ўша ерда дафн этилган. Унга нисбат берилган тахминан 450 асардан атиги 240 га яқини сақланиб қолган — фалсафа, тиббиёт, математика, астрономия ва мусиқага оид; унинг мероси ислом ва Европа ўрта аср фанига катта таъсир кўрсатган, «Шайх ар-Раис» («Олимлар бошлиғи») унвони эса асрлар оша унга нисбат берилиб келинган.
Карьера
- Бухорода Сомонийлар саройиСарой табиби · Бухоро · 997–999
- Ҳамадонда амир Шамс ад-Давла саройиВазир ва сарой табиби · 1015–1024
- Исфаҳонда амир Ало ад-Давла саройиМаслаҳатчи ва сарой табиби · 1023–1037
Асарлари
- «Китоб аш-Шифо» («Шифо китоби»)Фалсафий-илмий қомус
Мантиқ, физика, математика ва метафизикани ўз ичига олган — ўрта асрларнинг энг мукаммал илмий қомусларидан бири.
- «Тиб қонунлари» (ал-Қонун фит-тибб)Тиббиёт қомуси
Юнон, форс, ҳинд ва араб тиббиётини умумлаштирган беш жилдлик асар; XVII асргача Европа университетларида асосий дарслик бўлиб хизмат қилган.
- «Ишоралар ва танбеҳлар» (ал-Ишорот ват-танбиҳот)Фалсафий рисола
Мантиқ, физика ва ирфоний билишга бағишланган сўнгги асари, Ибн Сино асарлари орасида энг ўзига хосларидан бири.
- «Донишнома» («Билим китоби»)Фалсафий асар
Араб тилида эмас, форс тилида ёзилган биринчи йирик фалсафий асар — амир Ало ад-Давла учун мўлжалланган.
Ҳаёт йўли
- 980Туғилиши
Бухоро яқинидаги Афшона қишлоғида сомонийлар бошқаруви амалдори оиласида туғилган.
- 997Сомонийлар саройида хизмат
Амир Нуҳ ибн Мансурни даволаб, Бухоронинг бой сарой кутубхонасидан фойдаланиш имконига эга бўлган.
- 999Бухородан кетиши
Сомонийлар давлати қулагач, шаҳарни тарк этиб, Мовароуннаҳр ва Хуросон бўйлаб кўп йиллик сарсон-саргардонлик бошланган.
- 1012«Тиб қонунлари»нинг бошланиши
Гурганжда шогирди Абу Убайд ал-Жузжоний билан учрашиб, асосий тиббий асарини ёза бошлаган.
- 1015Ҳамадонда вазир
Амир Шамс ад-Давлани ич оғриғидан даволаб, унинг саройида вазир этиб тайинланган.
- 1022Қамоққа олиниши
Шамс ад-Давла вафотидан сўнг Исфаҳон ҳукмдори билан яширин ёзишмада айбланиб, бир неча ой қалъада қамоқда сақланган.
- 1024Исфаҳонга кўчиши
Қамоқдан суфий қиёфасида қочиб, амир Ала ад-Давла саройига хизматга ўтган.
- 1025«Тиб қонунлари»нинг якунланиши
Юнон, форс, ҳинд ва араб тиббиётига асосланган асосий тиббий асарини тугатган.
- 1037Вафоти
Ала ад-Давланинг ҳарбий юриши чоғида Ҳамадонда вафот этиб, шу ерда дафн этилган.
Мерос
Ибн Синонинг XII асрда Жерард Кремонский томонидан лотин тилига таржима қилинган «Тиб қонунлари» асари Европа университетларида XVII асргача — тарихдаги бошқа ҳар қандай тиббий асардан кўра узоқроқ муддат — асосий дарслик бўлиб хизмат қилган. Ғарбда уни Авитсенна деб аташган, унинг фалсафий тизими («авитсеннизм») ҳам ислом, ҳам ўрта аср европа схоластикасига таъсир кўрсатган. ЮНЕСКО 2003-йилдан буён фан этикаси бўйича халқаро Ибн Сино мукофотини топширади, унинг номи билан Ойда кратер аталган.
Давр: Ислом илм-фани гуллаб-яшнаган давр, X–XI асрлар- «Тиб қонунлари» Жерард Кремонский томонидан лотин тилига таржима қилинган (1180)
- Ҳамадонда Ибн Сино мақбараси очилган (1952)
- ЮНЕСКО Ибн Сино таваллудининг 1000 йиллигини халқаро йил деб эълон қилган (1980)
- ЮНЕСКОнинг фан этикаси бўйича Ибн Сино халқаро мукофоти таъсис этилган (2003)
