Ғози Юнус
Жадид маърифатпарвари, драматург, журналист ва таржимон; «Муштум» журналининг ташкилотчиларидан бири, «Заҳҳоки Морон» драмаси муаллифи, 1937-йилда қамалган.
Биография
Ғози Юнус (асл исми Ғозимаҳамат Маҳаматюнус ўғли) Тошкентда, Охунгузар маҳалласида туғилган. Туғилган йили манбаларда турлича кўрсатилади: баъзиларида 1887, бошқаларида 1889. Отаси янги шаҳар қурилишида ишлаган уста бўлган, онаси — Зулфия отин — мактабдор эди. Дастлабки саводни онасидан чиқарган, сўнг Бароқхон мадрасасида тахминан саккиз йил ўқиган; араб ва форс тилларини ўрганган, мулло унвонига эришган. Дутор ва танбур чалишни ҳам ўрганиб, хонанда сифатида танилган.
1916-йилда мардикорликка сафарбарлик билан Болтиқбўйи фронтига юборилган ва ногирон бўлиб қайтган. Инқилоб арафасида Тошкентдаги ёрдам қўмитасида саркотиб бўлиб ишлаган, туҳмат билан қисқа муддат қамалган; турмада «Турма хотиралари ёхуд ҳақсизлик касофати» шеърий асарини ёзган. Шу йилларда «Турон» труппаси саҳнасида ҳам ўйнаган: Абдулла Қодирийнинг «Бахтсиз куёв» драмасида рол ижро этган.
1918-йилдан матбуотда фаол ишлади: «Ишчилар дунёси» журналида бўлим мудири, «Меҳнаткашлар товуши» газетасининг ташкилотчиси ва масъул муҳаррири бўлди, кейинроқ «Иштирокиюн», «Қизил байроқ», «Туркистон» нашрларида хизмат қилди. 1918–1920-йилларда ўзининг «Нашри Ғози Юнус» нашриётини юритиб, Фитрат каби муаллифларнинг китобларини босган; Бухоро ва Бокудан ҳарф ва босмахона жиҳозларини келтиришда иштирок этган. 1921-йилда Тошкент шаҳар ижроия қўмитаси унга «Меҳнат ва матбуот қаҳрамони» унвонини берган.
Драматург сифатида Ғози Юнус 30 дан ортиқ саҳна асари яратган, улардан йигирма саккизтаси 1926-йилда Ўзбекистон давлат нашриётида алоҳида китоб бўлиб чиққан. Энг машҳури — Фирдавсийнинг «Шоҳнома»сидаги ривоятга асосланган «Заҳҳоки Морон» трагедияси: унда Темиртош ролини ўзи ижро этган, спектаклни Маннон Уйғур саҳналаштирган. 1923-йилда «Муштум» сатирик журналининг ташкил этилишида қатнашиб, уни узоқ йиллар бошқарган; кўп тахаллус билан сатирик шеър ва ҳажвиялар ёзган, В. Бартолд асарини ўзбекчага ўгирган.
1920-йилларда партиядан чиқарилган, ҳукумат сиёсатини танқид қилгани учун ишдан бўшатилган. 1926–1937-йилларда «Қизил Ўзбекистон» газетаси, нашриётлар ва журналларда мусаҳҳиҳ бўлиб ишлаган. 1937-йил 6-августда «халқ душмани», «пантуркист» ва «панисломист» айблови билан ҳибсга олинган ва шимолга, Россияга юборилган.
Ғози Юнус 1942-йил 5-майда Вологда қамоқхонасида очлик ва касалликдан вафот этган. 1957-йил 22-январда оқланган. Унинг номи ўзбек жадид матбуоти, миллий театри ва сатираси тарихида қайд этилади.
Таълим
- Бароқхон мадрасасиМадраса · Тошкент · Мулло унвони
Карьера
- «Қизил Ўзбекистон» газетасиМусаҳҳиҳ · Тошкент
- «Зарафшон» газетасиТашкилотчи · Самарқанд
- «Турон» театр труппасиАктёр ва драматург · Тошкент
Асарлар
- «Заҳҳоки Морон»Драма (трагедия)
Фирдавсийнинг «Шоҳнома»сидаги ривоятга асосланган саҳна асари; «Турон» труппаси саҳналаштирган, муаллиф Темиртош ролини ижро этган.
- «Турма хотиралари ёхуд ҳақсизлик касофати» (1917)Шеърий ҳикоя
Туҳмат билан қамалган пайтда ёзилган асар.
- «Луқмони ҳаким»Драма
1926-йилда алоҳида китоб бўлиб чиққан саҳна асарларидан бири.
- «Йўлбосар Алим»Драма
Йигирма саккиз асардан иборат 1926-йилги нашрлар туркумига кирган.
- «Жаҳолат қурбони»Драма
Саводсизлик ва қолоқлик оқибатлари ҳақида саҳна асари.
- «Фарзанд дуоси»Драма
Абдулла Қодирий сўзбоши ёзган саҳна асари.
- «Саводсизлик балоси»Драма
Маърифат тарғиботи руҳидаги саҳна асари.
- «Саидзодалар» ва «Бачажиш»Ҳажвий ҳикоялар
Муаллифнинг сатирик насрий асарлари.
Ҳаёт йўли
- 1916Болтиқбўйи фронти
Мардикорликка сафарбарлик билан фронтга юборилган, ногирон бўлиб қайтган.
- 1917Ёрдам қўмитаси ва турма
Тошкентдаги ёрдам қўмитасида саркотиб бўлган; туҳмат билан қамалиб, турмада «Турма хотиралари» асарини ёзган.
- 1918–1920Нашриёт ва биринчи нашрлар
«Ишчилар дунёси» журналида бўлим мудири бўлган, «Меҳнаткашлар товуши» газетасини ташкил этган ва «Нашри Ғози Юнус» нашриётини юритган.
- 1919–1920«Заҳҳоки Морон»
Асарни ёзиб, «Турон» труппаси саҳнасида Темиртош ролини ижро этган.
- 1920–1924Тошкент газеталари
«Иштирокиюн», «Қизил байроқ» ва «Туркистон» нашрларида адабий ходим, масъул муҳаррир ва бўлим мудири бўлиб ишлаган.
- 1921Фахрий унвон
Тошкент шаҳар ижроия қўмитаси унга «Меҳнат ва матбуот қаҳрамони» унвонини берган.
- 1923«Муштум» журнали
Сатирик журналнинг ташкил этилишида қатнашиб, уни узоқ йиллар бошқарган.
- 1926Йигирма саккиз китоб
Ўзбекистон давлат нашриётида саҳна асарларидан йигирма саккизтаси алоҳида китоб бўлиб чиққан.
- 1926–1937Мусаҳҳиҳлик
Партиядан чиқарилиб, ишдан бўшатилганидан сўнг «Қизил Ўзбекистон», нашриётлар ва журналларда мусаҳҳиҳ бўлиб ишлаган.
- 1937Ҳибсга олиниши
6-августда «халқ душмани», «пантуркист» ва «панисломист» айблови билан қамалган.
- 1942Вафоти
5-майда Вологда қамоқхонасида очлик ва касалликдан вафот этган.
- 1957Оқланиши
22-январда вафотидан кейин оқланган.
Мерос
Ғози Юнус XX аср бошидаги ўзбек жадид матбуоти, миллий театри ва сатирасининг иштирокчиси бўлган: у газета ва нашриётлар ташкил этган, ўттиздан ортиқ саҳна асари ёзган, «Муштум» журналининг шаклланишида қатнашган. Унинг «Заҳҳоки Морон» драмаси илк ўзбек миллий театри репертуарининг муҳим асарларидан бири саналади.
Давр: Туркистон жадидчилиги ва совет даврининг дастлабки йиллари, 1910–1930-йиллар- «Заҳҳоки Морон» спектакли «Турон» труппаси саҳнасида (1919)
- «Муштум» журнали ташкил этилган (1923)
- Ҳибсга олиниши (1937)
- Оқланиши (1957)
