Саид Аҳмад

Саид Аҳмад (асл исми Саидаҳмад Ҳусанхўжаев) 1920-йил 10-июнда Тошкентнинг Самарқанд дарвоза маҳалласида хизматчи оиласида туғилган. Отаси Ҳусанхўжа Дадахўжа ўғли рус тилини яхши билган, бир муддат шоир Элбекка ўз ҳовлисидан бошпана берган. Адибнинг хотираларига кўра, отаси 1938-йилда НКВД томонидан ҳибсга олинган ва тергов пайтида вафот этган.

Ўрта мактабдан сўнг Бенков номидаги рассомлик билим юртида, 1940–1943-йилларда Низомий номидаги Тошкент педагогика институтида ўқиган. 1930-йилларнинг охиридан газета ва журналларда очерк ва ҳикоялари чиқа бошлаган, биринчи ҳикоялар тўплами «Тортиқ» 1940-йилда нашр этилган. 1941-йилда «Муштум» журналида, 1942–1943-йилларда республика радиосида, 1943–1947-йилларда «Қизил Ўзбекистон» газетасида, 1948–1950-йилларда «Шарқ юлдузи» журналининг наср бўлимида ишлаган. Шу йилларда «Эр юрак» (1942), «Фарғона ҳикоялари» (1948), «Муҳаббат» (1949) тўпламлари ва қишлоқ ҳаётига бағишланган «Қадрдон далалар» (1949) қиссаси чиққан.

1949-йил ноябрида шоира Саида Зуннуновага уйланган. Орадан ярим йил ўтиб, 1950-йил 10-майда «халқ душмани» сифатида ҳибсга олинган. Ўн бир ойга яқин якка камерада сақлангач, судсиз, «махсус кенгаш» қарори билан ўн йилга ҳукм қилиниб, Қозоғистондаги Жезқазғон лагерига жўнатилган. Бу йилларда Саида Зуннунова ёзувчилар уюшмасидан четлатилган ва ишсиз қолган, аммо эридан воз кечмаган. Сталин вафотидан кейин иши қайта кўрилиб, адиб 1955-йил мартида озод қилинган ва Тошкентга қайтган.

Қамоқдан кейин ёзилган «Ҳукм» (1958) қиссаси ва Марказий Фарғона чўлларини ўзлаштирган одамлар ҳақидаги «Чўл бургути» (1960) тўплами ортидан адиб ўзининг энг йирик асари — «Уфқ» трилогиясини яратган. Унинг китоблари «Ҳижрон кунлари» (1964), «Уфқ бўсағасида» (1969) ва воқеалари жиҳатидан биринчи бўлган «Қирқ беш кун» (1974) номлари билан чиққан. Трилогияда урушдан олдинги, уруш ва ундан кейинги йиллар, Катта Фарғона канали қурилиши ва чўлларнинг ўзлаштирилиши фонида одамлар тақдири тасвирланган; у учун ёзувчи 1977-йилда Ҳамза номидаги Ўзбекистон ССР Давлат мукофотини олган. 1988-йилда чиққан «Жимжитлик» романида сиртдан тинч кўринган турғунлик йилларининг ички драмалари кўрсатилган.

Саид Аҳмад энг аввало ҳажвий ва лирик ҳикоялари билан танилган, радио ва телевидениедаги ҳажвий миниатюралар театрига асос солганлардан бири бўлган. Унинг шуҳратини етти келини билан бир ҳовлида яшовчи Фармонбиби ҳақидаги «Келинлар қўзғолони» (1976) комедияси янада оширган: асар Ўзбек миллий академик драма театрида ва кўплаб хорижий мамлакатларда саҳналаштирилган, 1984-йилда «Ўзбекфилм»да режиссёр Мелис Абзалов уни экранлаштирган. Ёлғиз кекса одамнинг изтироблари ҳақидаги «Куёв» (1986) комедияси ҳам шу театр саҳнасида қўйилган. «Ўзбекфилм»нинг «Муҳаббат можароси» (1970) филми ҳам унинг ссенарийси асосида олинган.

Мустақиллик йилларида «Хандон писта» (1994) ва «Бир ўпичнинг баҳоси» (1995) ҳажвий тўпламлари, Ғафур Ғулом, Ойбек, Абдулла Қаҳҳор, Миртемир, Шайхзода, Саида Зуннунова ва бошқа адиблар ҳақидаги «Йўқотганларим ва топганларим» (1998) хотира-эсселари, «Қоракўз мажнун» (2001) ва «Киприкда қолган тонг» (2003) китоблари, уч жилдлик «Танланган асарлар»и (2000) нашр этилган. 1980-йилда унга Ўзбекистон ССР халқ ёзувчиси унвони берилган, 1999-йил 25-августда эса Ўзбекистон Қаҳрамони унвони билан тақдирланган.

Саид Аҳмад 2007-йил 5-декабрда Тошкентда, 87 ёшида вафот этган ва Чиғатой қабристонига дафн қилинган. Саида Зуннунова ундан анча олдин, 1977-йилда оламдан ўтган; уларнинг қизи — Нодира Ҳусанхўжаева. 2013-йил 10-июнда Тошкентдаги Миллий боғда Саид Аҳмад ва Саида Зуннуновага ҳайкал ўрнатилган. 2019-йилда режиссёр Нозим Аббосов уларнинг қатағон йилларидаги тақдири ҳақида «Саид билан Саида» бадиий филмини суратга олган, ссенарий муаллифларидан бири Нодира Ҳусанхўжаева бўлган.