Асосий қисмга ўтиш
Алишер Навоий

Хато ҳақида хабар бериш

Рўйхатдан ўтиш шарт эмас. Таҳририят текшириб, саҳифани тузатади.

Алишер Навоий

Ёзувчи

Шоир, мутафаккир ва давлат арбоби, ўзбек адабий тилининг асосчиси; ҳукмдор Ҳусайн Бойқаронинг болаликдан яқин дўсти ва маслаҳатчиси.

Фаолият:
Ёзувчи, Сиёсатчи, Шоир
Ҳаёт йиллари:
9 феврал 1441(59 ёш) ♒ — 3 январ 1501
Отаси:
Ғиёсиддин Кичкина

Биография

Низомиддин Мир Алишер 1441-йил 9-февралда Ҳиротда йирик темурий амалдор Ғиёсиддин, лақаби Кичкинанинг оиласида туғилган; отаси эрта вафот этгач, уни темурий шаҳзода Абу-л-Қосим Бобур Мирзо (Бобурийлар сулоласи асосчиси, ундан қирқ йилча кейин туғилган Бобурдан фарқли ўлароқ) тарбиясига олган. У туркий шеърларини «Навоий» («оҳангдор»), форсий шеърларини «Фоний» («ўткинчи») тахаллуси билан ёзган. Болалигидан бўлажак ҳукмдор Ҳусайн Бойқаронинг мактабдоши бўлган; 1456-йилда иккаласи Абу-л-Қосим Бобур ҳомийлигида Машҳадда бирга ўқиган, устозлари орасида амакиваччаси Сайид Ҳасан Ардашер ва умрбод дўсти ҳамда маънавий пири бўлган мутасаввиф шоир Абдураҳмон Жомий тилга олинади. Навоий ҳеч қачон уйланмаган ва фарзанд кўрмаган, умрини давлат хизмати ва ижодга бағишлаган.

1469-йилда Ҳусайн Бойқаро Ҳирот тахтига ўтиргач, Навоий муҳрдор, 1472-йилдан эса вазир бўлган ва амир унвонини олган. 1476-йилда вазирлик лавозимидан кетган — бир тахминга кўра, туркий зодагонлар имтиёзлари юзасидан нуфузли форсигўй амалдор Мажидиддин Муҳаммад Хвафий билан келишмовчилик сабабли — бироқ ҳукмдорнинг яқин маслаҳатчиси бўлиб қолган. 1487–1489-йилларда Астробод ноиби лавозимида бўлган, замондошлари буни вақтинчалик назардан қолиш деб баҳолашган; Ҳиротга қайтгач, янги лавозимлардан бош тортиб, фақат султоннинг энг яқин ишончли шахси мақомини сақлаб қолган — ва айнан шу сўнгги йиллар унинг ижодида энг самарали давр бўлган. Ўз маблағи ҳисобидан бутун Хуросон бўйлаб юзлаб масжид, мадраса, кутубхона, шифохона, кўприк ва карвонсаройлар қурдирган ва таъминлаган — улар орасида яхши ҳужжатлаштирилган Ҳиротдаги Ихлосия мажмуаси бор — ва тарихчи Мирхонд ҳамда Хондамирни, шоир Жомийни, рассом Камолиддин Беҳзодни ва даврининг кўплаб бошқа маданият арбобларини ҳомийлик қилган.

Унинг ижодининг чўққиси — «Хамса» (1483–1485), Низомий Ганжавийнинг форсча «Хамса»сига тақлидан ёзилган, туркий тилдаги бешта йирик достондан иборат биринчи тўплам: «Ҳайрат ул-аброр», «Фарҳод ва Ширин», «Лайли ва Мажнун», «Сабъаи сайёр» ва «Садди Искандарий». «Муҳокамат ул-луғатайн» («Икки тил баҳси», 1499) рисоласида туркий тилнинг шеърият тили сифатида форсийдан қолишмаслигини асослаб берган, «Мажолис ун-нафоис» тазкирасида эса бир неча юз замондош шоир ҳақида маълумот қолдирган. Ўз асарлари билан чиғатой туркийсини тўлақонли адабий тилга айлантирган, шу боис уни ўзбек адабиёти асосчиси деб билишади. Алишер Навоий 1501-йил 3-январда Ҳиротда вафот этган.

Таълим

Карьера

Ҳаёт йўли

  1. 1469
    Муҳрдор

    Ҳусайн Бойқаро Ҳирот тахтига ўтириб, Навоийни муҳрдор этиб тайинлади.

  2. 1472
    Вазир ва амир

    Ҳусайн Бойқаро саройида вазирлик лавозими ва амир унвонини олган.

  3. 1476
    Вазирликдан кетиш

    Хвафий билан келишмовчилик туфайли лавозимни тарк этган, аммо яқин маслаҳатчи бўлиб қолган.

  4. 1483–1485
    «Хамса»

    Туркий тилдаги биринчи «Хамса» — бешта достондан иборат тўпламни ёзган.

  5. 1487–1489
    Астробод ноиби

    Тахминан икки йил вилоят ноиби лавозимида, аслида назардан қолган ҳолда ўтказган.

  6. 1499
    «Муҳокамат ул-луғатайн»

    Туркий тилни шеърият тили сифатида ҳимоя қилувчи рисолани якунлаган.

Асарлари

  • «Хамса» («Бешлик»)
    Бешта достондан иборат тўплам

    «Ҳайрат ул-аброр», «Фарҳод ва Ширин», «Лайли ва Мажнун», «Сабъаи сайёр» ва «Садди Искандарий» (1483–1485) — Низомий Ганжавийга тақлидан ёзилган, туркий тилдаги биринчи «Хамса».

  • «Хазоин ул-маоний» («Маънолар хазинаси»)
    Лирик девонлар топлами

    Шоирнинг тўртта девондан иборат тўлиқ туркий лирикаси, тахминан 50 минг мисра, 1498-йилга келиб тугалланган.

  • «Муҳокамат ул-луғатайн» («Икки тил баҳси»)
    Тилшунослик рисоласи

    1499-йилда якунланган; туркий тилнинг шеърият тили сифатида форсийдан устунлигини исботлайди.

  • «Мажолис ун-нафоис» («Нафис кишилар мажлиси»)
    Тазкира (шоирлар антологияси)

    Асосан замондош бўлган бир неча юз шоир ҳақидаги биографик маълумотлар тўплами, тахминан 1490–1498-йилларда тузилган.

  • «Хамсат ул-мутаҳаййирин» («Беш ҳайрат»)
    Мемориал биография

    Жомий вафотидан икки йил ўтиб, 1494-йилда ёзилган — устози ва дўстининг таржимаи ҳоли.

  • «Лисон ут-тайр» («Қушлар тили»)
    Тасаввуфий аллегорик достон

    1498–1499-йилларда «Фоний» тахаллуси билан Фаридуддин Аттор достонига жавобан ёзилган.

  • «Маҳбуб ул-қулуб» («Қалблар маҳбуби»)
    Ахлоқий-фалсафий рисола

    Сўнгги йирик насрий асари, 1500–1501-йиллар — жамият ҳақидаги ҳикматлар ва мулоҳазалар.

Мерос

Алишер Навоий ўз асарлари билан чиғатой туркийсини тўлақонли адабий тилга айлантирган, шу боис уни ўзбек адабиётининг отаси деб аташади; ўн йилликлар ўтиб Бобурийлар сулоласи асосчиси Бобур ўзининг «Бобурнома» хотираларида уни туркий шеъриятнинг тенгсиз устаси деб атаган — улар шахсан таниш бўлмаган, чунки Бобур 1483-йилда туғилган ва Ҳиротга биринчи марта 1506-йилда, Навоий вафотидан беш йил ўтиб келган.

Давр: Темурийлар даври Ҳироти
  • Алишер Навоий номидаги Тошкент опера ва балет театрининг очилиши (1948)
  • Театрга «Катта» мақоми берилган (1966)
  • Алишер Навоий номидаги Давлат мукофоти таъсис этилган (1991)
  • Тошкент миллий боғига Алишер Навоий номи берилган (1991)
Хато топдингизми?

Хато ҳақида хабар бериш

Рўйхатдан ўтиш шарт эмас. Таҳририят текшириб, саҳифани тузатади.

Тузатиш таклиф қилиш