Кўчкунчихон
Шайбонийлар сулоласининг учинчи олий хони (1512–1530), Абулхайрхоннинг ўғли ва Мирзо Улуғбекнинг набираси; Самарқандда тахтга ўтирган, пул ислоҳотини ўтказган ҳукмдор.
- Фаолият:
- Тарихий шахс, Сиёсатчи
- Ҳақиқий исми:
- Кўчкунчи султон
- Тахаллуси:
- Кўчим, Абу Мансур Баҳодирхон
- Туғилган:
- тахминан 1452 — тахминан 1530
- Туғилган жой:
- Бухоро
- Отаси:
- Абулхайрхон
- Онаси:
- Робия Султон бегим
- Фарзандлар:
- Абу Саид, Абдулло, Абдуллатиф
Биография
Кўчкунчихон тахминан 1452-йилда туғилган. Отаси ўзбек улусининг асосчиси Абулхайрхон, онаси Мирзо Улуғбекнинг қизи Робия Султон бегим (1485-йилда вафот этган ва Туркистонда дафн этилган) эди. Унинг укаси Суюнчхўжахон ҳам кейинчалик Шайбонийлар давлатида олий хонлик қилган. Манбаларда унинг исми Кўчкунчи, Кўчим, Кучкунжи шаклларида учрайди.
XVI аср бошида унинг жияни Муҳаммад Шайбонийхон Мовароуннаҳрни забт этгач, Кўчкунчи султон Шайбонийлар қаторидан ўрин олди. Шайбонийхон уни 1503-йилда Туркистон вилоятининг ҳокими этиб тайинлади; у бу лавозимда тахминан 1509-йилгача турди.
1510-йилда Шайбонийхон Марв яқинида Эрон шоҳи Исмоил Сафавий билан жангда ҳалок бўлди. Дастлаб Суюнчхўжахон (1511–1512) олий хон бўлди, аммо 1512-йил охирида Самарқандда тўпланган Шайбоний султонлари Бухоро ҳокими Убайдулла султоннинг розилиги билан Кўчкунчини олий хон деб эълон қилдилар; Суюнчхўжа унга ўрнини бўшатиб берди. Кўчкунчи Самарқандда ўтирди, давлат ишларининг асосий қисмини эса Бухорода турган Убайдулла бошқарди, шу сабабли хоннинг ўзи расмий ҳукмдор бўлиб қолган, деб баҳоланади.
Унинг ҳукмронлиги ҳарбий жиҳатдан кескин бошланди: 1512-йил ноябрида Ғиждувон ёнида Убайдулла бошчилигидаги Шайбонийлар Сафавийлар қўшинини тор-мор этди (жангда хоннинг ўғли Абу Саид ҳам қатнашди) ва Мовароуннаҳр Эрон назоратига ўтишдан сақланиб қолди. Кейинги йилларда Шайбонийлар Ҳиротни икки марта эгалладилар (1513/14 ва 1529-йиллар). 1516–1517-йилларда Тошкент атрофида қозоқларга қарши юриш муваффақиятсиз тугади. Кўчкунчи Бобурнинг Аградаги саройига элчи юборди; Бобур элчини қабул қилиб, совғалар билан қайтарди.
Ички сиёсатда энг муҳим иш 1513–1523-йиллардаги пул ислоҳоти бўлди: у Шайбонийхоннинг ислоҳотига қараганда камроқ пухта ўйланган бўлса-да, савдо ва иқтисоднинг ўсишига ёрдам берди; тангаларда хоннинг унвони ва тўрт халифа номлари битилган. Хон буйруғи билан 1519-йилда Шарафуддин Али Яздийнинг «Зафарнома»си эски ўзбек тилига ўгирилди, кейин Рашидуддиннинг «Жоме ат-таворих»и ҳам таржима қилинди. Самарқандда мадрасалар таъмирланди. Кўчкунчининг ўзи туркий тилда шеърлар битган, деб хабар қилинади.
Кўчкунчихон Самарқандда 1529-йил охирида ёки 1530-йил бошида вафот этди (Encyclopaedia Iranica 1529-йил 27-декабрни келтиради, бошқа манбалар 1530-йилни кўрсатади) ва Регистон яқинидаги сулола мақбарасига дафн этилди. Тахтни тўнғич ўғли Абу Саид эгаллади (1530–1533); кейинроқ унинг ўғиллари Абдулло (1540) ва Абдуллатиф (1540–1551) ҳам олий хон унвонини олдилар.
Карьера
- Бухоро хонлигиШайбонийларнинг олий хони, Самарқандда (1512–1530) · Бухоро · 1512–1530Бу лавозимда бўлганлар →
Ҳаёт йўли
- тахминан 1452Туғилиши
Абулхайрхон ва Мирзо Улуғбекнинг қизи Робия Султон бегим оиласида туғилган.
- 1503–1509Туркистон ҳокими
Шайбонийхон уни Туркистон вилоятига ҳоким этиб тайинлаган.
- 1511–1512Укаси олий хон
Шайбонийхон ҳалок бўлгач, аввал Суюнчхўжахон олий хон бўлган.
- 1512Олий хон этиб эълон қилиниши
Самарқандда тўпланган Шайбоний султонлари уни Убайдулла султоннинг розилиги билан хон деб эълон қилган.
- 1512Ғиждувон жанги
Убайдулла бошчилигидаги Шайбонийлар Сафавийлар қўшинини енгиб, Мовароуннаҳрни сақлаб қолган.
- 1513–1523Пул ислоҳоти
Тангаларга хоннинг унвони ва тўрт халифа номлари битилган; ислоҳот савдони жонлантирган.
- 1516–1517Қозоқларга қарши юриш
Тошкент атрофидаги юриш муваффақиятсиз тугаган.
- 1519«Зафарнома» таржимаси
Хон буйруғи билан Шарафуддин Али Яздийнинг асари эски ўзбек тилига ўгирилган.
- 1526–1530Бобур саройига элчи
Аградаги Бобур саройига юборилган элчи қабул қилинган ва совғалар билан қайтарилган.
- 1529Ҳирот
Шайбонийлар Ҳиротни яна бир бор Сафавийлардан эгаллаган.
- 1529–1530Вафоти
Самарқандда вафот этган, Регистон яқинидаги сулола мақбарасига дафн этилган; тахтни ўғли Абу Саид эгаллаган.
Мерос
Кўчкунчихон Шайбонийлар давлатининг учинчи олий хони бўлиб, унинг даврида Мовароуннаҳр Сафавийлар таъсиридан сақланиб қолди, суннийлик ҳукмрон мазҳаб бўлиб қолди, пул ислоҳоти ўтказилди, тарихий асарлар эски ўзбек тилига таржима қилинди. Унинг ўғиллари Абу Саид, Абдулло ва Абдуллатиф кейинчалик олий хон бўлдилар.
Давр: Шайбонийлар даври, XVI аср боши- Ғиждувон жанги (1512)
- Пул ислоҳоти бошланиши (1513–1523) (1513)
- «Зафарнома»нинг эски ўзбек тилига таржимаси (1519)