Малик Қаюмов

Малик Қаюмов Тошкентда туғилган. Расмий ҳужжатларда туғилган санаси 1912-йил 22-апрел деб ёзилган, бироқ ўша йилларда туғилиш қайд этилмагани учун айрим манбалар уни 1911-йилга ҳам боғлайди. Отаси Абдуқаюм ўғли ҳали кичиклигида вафот этган, онаси Сабринисо саводли аёл бўлган. У маҳалла мактабида ўқиган, ўн саккиз ёшга етмай кинога келган.

1929–1930-йилларда «Шарқ юлдузи» кинофабрикасида (ҳозирги «Ўзбекфилм») оператор ёрдамчиси бўлиб ишлади ва дастлабки ўзбек филмларида, жумладан «Бағдодлик америкалик аёл»да ҳам рол ўйнади. Москвада Бутуниттифоқ кинематография институтининг операторлик бўлимида тахминан икки йил ўқиди, аммо диплом олмай Тошкентга қайтди.

1932-йилдан Тошкент кинохроника студиясида оператор, шу билан бирга «Союзкинохроника»нинг Ўрта Осиё бўйича мухбири сифатида ишлади. «Тошкент тўқимачилик комбинати» филми 1939-йилда Нью-Йоркдаги Жаҳон кўргазмасида олтин медал билан тақдирланди; Катта Фарғона канали қурилишига бағишланган «Қудратли оқим» филми учун 1940-йилда «Ҳурмат белгиси» орденини олди.

1941-йил июнида Самарқандда Амир Темур, Шоҳруҳ ва Улуғбек мақбараларини очган илмий экспедициянинг оператори бўлди. Уруш бошланиши билан ихтиёрий равишда фронтга кетди: Калинин фронтида, сўнг Белоруссияда ҳарбий кинооператор бўлиб жанг манзараларини суратга олди, икки марта яраланди ва 1945-йил мартида ногирон сифатида сафдан бўшатилди. Кейинчалик интервюларида Темур мақбарасининг очилиши билан уруш бошланиши орасида боғлиқлик борлигига ишонишини айтган.

1946-йилдан «Ўзбекфилм»да режиссёр-оператор, хроника бўлимининг раҳбари ва бадиий раҳбари, 1961–1976-йилларда эса ҳужжатли ва илмий-оммабоп филмлар студиясининг директори, сўнгра бадиий раҳбари бўлди. Унинг филмлари Ўзбекистон шаҳарлари ва ҳунармандчилиги («Тўрт дарвоза шаҳри», «Самарқанд ҳамиша мен билан»), 1966-йилги Тошкент зилзиласи, шунингдек Ҳиндистон, Ветнам, Бенгалия ва Афғонистонга бағишланган. «Паранжи» филми 1979-йилда Лейпсигдаги халқаро фестивалда «Олтин каптар» мукофотини олди. 1982-йилда «Ҳаётим — кино» номли хотира китобини нашр эттирди.

Кинематографчилар уюшмаси бошқарувининг биринчи котиби (1970-йиллар ўртасидан 1990-йиллар ўртасигача, 1986–1988-йиллардаги танаффус билан), Ўзбекистон ССР Олий Кенгашининг 9-чақириқ (1975–1979) ва 12-чақириқ (1990–1994) депутати бўлди; Москва халқаро кинофестивали ҳайъатининг аъзоси, 1966 ва 1977-йилларда Бутуниттифоқ кинофестивали ҳайъати раиси эди.

У Ўзбекистон ССР санат арбоби, Ўзбекистон ССР халқ артисти (1965) ва СССР халқ артисти (1967) унвонларига, Социалистик Меҳнат Қаҳрамони (1990) унвонига, иккита Ленин ордени, СССР Давлат мукофоти (1981) ва Ҳамза номидаги Ўзбекистон ССР Давлат мукофоти (1964) соҳиби бўлган; мустақиллик йилларида «Эл-юрт ҳурмати» ордени (1999) билан мукофотланган.

Малик Қаюмов 2010-йил 29-апрелда Москвада қариндошлариникига меҳмонга борган пайтида вафот этди. Жасади Тошкентга олиб келиниб, Сағбон қабристонига исломий урф-одатлар билан дафн этилди.