Асосий қисмга ўтиш
Шайбонийхон

Хато ҳақида хабар бериш

Рўйхатдан ўтиш шарт эмас. Таҳририят текшириб, саҳифани тузатади.

Шайбонийхон

Тарихий шахс

Шайбонийлар сулоласининг асосчиси (1500–1510): Мовароуннаҳрни Темурийлардан тортиб олган, Хоразм ва Хуросонни қўшиб олган ҳукмдор, ўзбекча шеърлар муаллифи.

Фаолият:
Тарихий шахс, Сиёсатчи, Ёзувчи, Ҳукмдор, Шоир
Ҳаёт йиллари:
тахминан 1451 — 1510
Отаси:
Будоқ султон
Онаси:
Оқ Кўзи бегим (Қўзибегим)
Турмуш ўртоғи:
Хонзода бегим
Фарзандлар:
Муҳаммад Темур султон, Хуррамшоҳ султон

Биография

Муҳаммад Шайбоний (Шайбонийхон) — Шайбонийлар сулоласининг асосчиси ва Мовароуннаҳрни Темурийлардан тортиб олган ҳукмдор. У Абулхайрхоннинг набираси, Будоқ султоннинг ўғли бўлиб, тахминан 1451-йилда туғилган; тўлиқ номи Абулфатҳ Муҳаммад Шайбоний, туркий одат бўйича иккинчи исми — Шайбоний. Манбаларда унинг Шоҳбахт, Шайбоқ, Шибоғхон каби номлари ҳам учрайди. Шайбоний саркарда сифатида ҳам, ўзбекча шеърлар муаллифи сифатида ҳам танилган.

Болалигида ота-онадан айрилиб, отасининг садоқатли хизматчиси Қорачабек оиласида ўсган. Кейинроқ Туркистон ва Ўтрорнинг ҳокими Муҳаммад Мозид тархон уни ҳимоясига олган, Бухоро мадрасасида ҳам таълим олган. Вояга етгач, Дашти Қипчоқда қўшин тўплаб, аввал Темурийлар ва қўшни ҳукмдорлар (Мўғулистон, Мовароуннаҳр, Хоразм) қўл остида ёлланма лашкарбоши бўлиб хизмат қилган; бу йиллар унга Темурийлар салтанатининг заиф жойларини яқиндан билиб олиш имконини берган. 1487–1488-йилларда Сайрам, Ўтрор ва Туркистон шаҳарларини эгаллаб, Мовароуннаҳр чегарасида таянч ҳосил қилган.

1497-йилда Самарқандга биринчи юриши натижасиз тугади, аммо 1499-йилда Бухорони, 1500-йилда эса Самарқандни қўлга киритди ва Темурий Султон Али Мирзонинг ҳукмронлигига чек қўйди. 1501-йилда Бобурни мағлуб этиб, Самарқандда мустаҳкам ўрнашди. 1503-йилда Архиён ёнидаги жангда мўғул хонлари Маҳмудхон ва Аҳмадхон ҳамда Бобур кучларини енгиб, Тошкент ва Шоҳрухияни олди; 1504-йилда Фарғонани, сўнг Қундузни бўйсундирди. Хоразмга қарши юриш ўн ой давом этган қамалдан кейин 1505-йил августида Урганч олиниши билан якунланди, 1506-йилда Балх, 1507-йил баҳорида Ҳирот қўлга ўтди. Шу тариқа Мовароуннаҳр, Хоразм ва Хуросонни қамраган давлат шаклланди, пойтахти Самарқанд бўлди.

Давлатни бошқаришда у суюрғол тизимидан фойдаланди: босиб олинган вилоятлар унинг ўғиллари, қариндошлари ва қабила султонлари ихтиёрига берилди. 1507-йилда пул ислоҳоти ўтказилиб, йирик шаҳарларда оғирлиги бир хил — тахминан 5,2 грамм — кумуш тангалар зарб этилди. Хоннинг учта тилда (туркий, форс ва араб) саводи бор эди, олимлар ва уламоларни ўз саройига жалб қилган, Бухоро, Самарқанд ва Тошкентда масжид ҳамда мадрасалар қурдирган. Сунний исломнинг ҳимоячиси сифатида у 1506-йилдан «Халифат ур-Раҳмон» ва «Имом уз-замон» унвонлари билан улуғланган.

Адабий меросидан бир неча ўзбекча ғазал ва рубоий, 1508-йилда ёзиб тугатилган «Баҳр ул-ҳудо» достони ҳамда валиаҳд ўғли Темур султонга аталган, 1507–1508-йилларда ёзилган панд-насиҳат китоби («Рисола-йи маориф-и Шайбоний») қолган. Шайбоний Шоҳбахт, Шайбоқ, Шибоғий каби тахаллусларда ижод қилган. Унинг хотинларидан бири Бобурнинг синглиси Хонзода бегим бўлган.

1508–1509-йилларда қозоқларга қарши юришлар қилди. 1510-йилда Эрон шоҳи Исмоил Сафавий билан тўқнашувда Марв ёнида мағлубиятга учради ва ўша йилнинг декабр ойида ҳалок бўлди (санаси манбаларда 2 ёки 12-декабр деб берилган). Шайбонийхондан кейин Шайбонийлар давлатини қариндошлари — Кўчкунчихон ва бошқалар — бошқарди; сулола Мовароуннаҳрда XVI аср охиригача ҳукм сурди.

Асарлар

  • Девон

    Чиғатой тилидаги ғазал ва рубоийлар тўплами; қўлёзмаси ягона нусхада сақланади, 1998-йилда турк олими Ёқуб Карасой томонидан нашр этилган.

  • «Рисола-йи маориф» (1507)

    Ўғли ва вориси Муҳаммад Темур султонга атаб ёзилган насрий панд-насиҳат рисоласи.

  • «Баҳр ул-худо» (1508)

    Диний-ахлоқий мавзудаги шеърий асар (достончаси).

Ҳаёт йўли

  1. тахм. 1451
    Туғилган

    Будоқ султон оиласида, Абулхайрхоннинг набираси сифатида дунёга келган.

  2. 1487–1488
    Туркистон шаҳарларини эгаллаган

    Сайрам, Ўтрор ва Туркистонни олиб, Мовароуннаҳр чегарасида таянч яратган.

  3. 1497
    Самарқандга биринчи юриш

    Шаҳарни ола олмаган; Қарши ва Шаҳрисабзга ҳужум қилиб қайтган.

  4. 1499
    Бухоронинг олиниши

    Бухорони жангсиз эгаллаган.

  5. 1500
    Самарқанднинг олиниши

    Самарқанд Шайбоний қўлига ўтди; Темурий Султон Али Мирзо ҳукмронлиги тугади.

  6. 1501
    Бобурга қарши ғалаба

    Бобур мағлуб этилиб, Шайбоний Самарқандда мустаҳкамланди.

  7. 1503
    Архиён жанги

    Мўғул хонлари ва Бобур кучлари енгилди; Тошкент ва Шоҳрухия олинди.

  8. 1504
    Фарғона ва Қундуз

    Фарғона, сўнг Қундуз бўйсундирилди; Самарқанд пойтахт деб белгиланди.

  9. 1505
    Урганчнинг олиниши

    Ўн ойлик қамалдан кейин августда Хоразм эгалланди.

  10. 1506–1507
    Балх ва Ҳирот

    1506-йилда Балх, 1507-йил баҳорида Ҳирот қўлга киритилди; пул ислоҳоти ўтказилди.

  11. 1508
    «Баҳр ул-ҳудо»

    Достоннинг ёзилиши тугалланган.

  12. 1508–1509
    Қозоқларга қарши юришлар

    Ўзбек қўшинлари қозоқлар ерига юриш қилган.

  13. 1510
    Марв ёнидаги жанг ва ўлим

    Исмоил Сафавийга қарши жангда мағлуб бўлиб, декабрда ҳалок бўлган.

Хато топдингизми?

Хато ҳақида хабар бериш

Рўйхатдан ўтиш шарт эмас. Таҳририят текшириб, саҳифани тузатади.

Тузатиш таклиф қилиш
Шайбонийхон (тахминан 1451–1510) — Тарихий шахс | Shaxs.uz