
Шайбонийхон
Шайбонийлар сулоласининг асосчиси (1500–1510): Мовароуннаҳрни Темурийлардан тортиб олган, Хоразм ва Хуросонни қўшиб олган ҳукмдор, ўзбекча шеърлар муаллифи.
- Фаолият:
- Тарихий шахс, Сиёсатчи, Ёзувчи, Ҳукмдор, Шоир
- Ҳаёт йиллари:
- тахминан 1451 — 1510
- Отаси:
- Будоқ султон
- Онаси:
- Оқ Кўзи бегим (Қўзибегим)
- Турмуш ўртоғи:
- Хонзода бегим
- Фарзандлар:
- Муҳаммад Темур султон, Хуррамшоҳ султон
Биография
Муҳаммад Шайбоний (Шайбонийхон) — Шайбонийлар сулоласининг асосчиси ва Мовароуннаҳрни Темурийлардан тортиб олган ҳукмдор. У Абулхайрхоннинг набираси, Будоқ султоннинг ўғли бўлиб, тахминан 1451-йилда туғилган; тўлиқ номи Абулфатҳ Муҳаммад Шайбоний, туркий одат бўйича иккинчи исми — Шайбоний. Манбаларда унинг Шоҳбахт, Шайбоқ, Шибоғхон каби номлари ҳам учрайди. Шайбоний саркарда сифатида ҳам, ўзбекча шеърлар муаллифи сифатида ҳам танилган.
Болалигида ота-онадан айрилиб, отасининг садоқатли хизматчиси Қорачабек оиласида ўсган. Кейинроқ Туркистон ва Ўтрорнинг ҳокими Муҳаммад Мозид тархон уни ҳимоясига олган, Бухоро мадрасасида ҳам таълим олган. Вояга етгач, Дашти Қипчоқда қўшин тўплаб, аввал Темурийлар ва қўшни ҳукмдорлар (Мўғулистон, Мовароуннаҳр, Хоразм) қўл остида ёлланма лашкарбоши бўлиб хизмат қилган; бу йиллар унга Темурийлар салтанатининг заиф жойларини яқиндан билиб олиш имконини берган. 1487–1488-йилларда Сайрам, Ўтрор ва Туркистон шаҳарларини эгаллаб, Мовароуннаҳр чегарасида таянч ҳосил қилган.
1497-йилда Самарқандга биринчи юриши натижасиз тугади, аммо 1499-йилда Бухорони, 1500-йилда эса Самарқандни қўлга киритди ва Темурий Султон Али Мирзонинг ҳукмронлигига чек қўйди. 1501-йилда Бобурни мағлуб этиб, Самарқандда мустаҳкам ўрнашди. 1503-йилда Архиён ёнидаги жангда мўғул хонлари Маҳмудхон ва Аҳмадхон ҳамда Бобур кучларини енгиб, Тошкент ва Шоҳрухияни олди; 1504-йилда Фарғонани, сўнг Қундузни бўйсундирди. Хоразмга қарши юриш ўн ой давом этган қамалдан кейин 1505-йил августида Урганч олиниши билан якунланди, 1506-йилда Балх, 1507-йил баҳорида Ҳирот қўлга ўтди. Шу тариқа Мовароуннаҳр, Хоразм ва Хуросонни қамраган давлат шаклланди, пойтахти Самарқанд бўлди.
Давлатни бошқаришда у суюрғол тизимидан фойдаланди: босиб олинган вилоятлар унинг ўғиллари, қариндошлари ва қабила султонлари ихтиёрига берилди. 1507-йилда пул ислоҳоти ўтказилиб, йирик шаҳарларда оғирлиги бир хил — тахминан 5,2 грамм — кумуш тангалар зарб этилди. Хоннинг учта тилда (туркий, форс ва араб) саводи бор эди, олимлар ва уламоларни ўз саройига жалб қилган, Бухоро, Самарқанд ва Тошкентда масжид ҳамда мадрасалар қурдирган. Сунний исломнинг ҳимоячиси сифатида у 1506-йилдан «Халифат ур-Раҳмон» ва «Имом уз-замон» унвонлари билан улуғланган.
Адабий меросидан бир неча ўзбекча ғазал ва рубоий, 1508-йилда ёзиб тугатилган «Баҳр ул-ҳудо» достони ҳамда валиаҳд ўғли Темур султонга аталган, 1507–1508-йилларда ёзилган панд-насиҳат китоби («Рисола-йи маориф-и Шайбоний») қолган. Шайбоний Шоҳбахт, Шайбоқ, Шибоғий каби тахаллусларда ижод қилган. Унинг хотинларидан бири Бобурнинг синглиси Хонзода бегим бўлган.
1508–1509-йилларда қозоқларга қарши юришлар қилди. 1510-йилда Эрон шоҳи Исмоил Сафавий билан тўқнашувда Марв ёнида мағлубиятга учради ва ўша йилнинг декабр ойида ҳалок бўлди (санаси манбаларда 2 ёки 12-декабр деб берилган). Шайбонийхондан кейин Шайбонийлар давлатини қариндошлари — Кўчкунчихон ва бошқалар — бошқарди; сулола Мовароуннаҳрда XVI аср охиригача ҳукм сурди.
Асарлар
- Девон
Чиғатой тилидаги ғазал ва рубоийлар тўплами; қўлёзмаси ягона нусхада сақланади, 1998-йилда турк олими Ёқуб Карасой томонидан нашр этилган.
- «Рисола-йи маориф» (1507)
Ўғли ва вориси Муҳаммад Темур султонга атаб ёзилган насрий панд-насиҳат рисоласи.
- «Баҳр ул-худо» (1508)
Диний-ахлоқий мавзудаги шеърий асар (достончаси).
Ҳаёт йўли
- тахм. 1451Туғилган
Будоқ султон оиласида, Абулхайрхоннинг набираси сифатида дунёга келган.
- 1487–1488Туркистон шаҳарларини эгаллаган
Сайрам, Ўтрор ва Туркистонни олиб, Мовароуннаҳр чегарасида таянч яратган.
- 1497Самарқандга биринчи юриш
Шаҳарни ола олмаган; Қарши ва Шаҳрисабзга ҳужум қилиб қайтган.
- 1499Бухоронинг олиниши
Бухорони жангсиз эгаллаган.
- 1500Самарқанднинг олиниши
Самарқанд Шайбоний қўлига ўтди; Темурий Султон Али Мирзо ҳукмронлиги тугади.
- 1501Бобурга қарши ғалаба
Бобур мағлуб этилиб, Шайбоний Самарқандда мустаҳкамланди.
- 1503Архиён жанги
Мўғул хонлари ва Бобур кучлари енгилди; Тошкент ва Шоҳрухия олинди.
- 1504Фарғона ва Қундуз
Фарғона, сўнг Қундуз бўйсундирилди; Самарқанд пойтахт деб белгиланди.
- 1505Урганчнинг олиниши
Ўн ойлик қамалдан кейин августда Хоразм эгалланди.
- 1506–1507Балх ва Ҳирот
1506-йилда Балх, 1507-йил баҳорида Ҳирот қўлга киритилди; пул ислоҳоти ўтказилди.
- 1508«Баҳр ул-ҳудо»
Достоннинг ёзилиши тугалланган.
- 1508–1509Қозоқларга қарши юришлар
Ўзбек қўшинлари қозоқлар ерига юриш қилган.
- 1510Марв ёнидаги жанг ва ўлим
Исмоил Сафавийга қарши жангда мағлуб бўлиб, декабрда ҳалок бўлган.