Шаҳрисабз
Ушбу ҳудудда туғилган машҳурлар (3 та)
Шаҳрисабз — Қашқадарё вилоятидаги қадимий шаҳар, антик даврда Кеш номи билан танилган. Амир Темурнинг она юрти; Оқсарой ва Темурийлар даври обидалари сақланган тарихий маркази ЮНЕСКО Бутунжаҳон мероси рўйхатига киритилган.
- Аҳолиси
- 152 700 киши (2026)
- Ташкил топган
- милоддан аввалги I минг йиллик
- Баландлиги
- денгиз сатҳидан 622 м
Қашқадарё: шаҳар ва туманлар
Жой ҳақида — Шаҳрисабз
Тарихи
Шаҳрисабз Марказий Осиёнинг энг қадимий шаҳарларидан бири: археологик маълумотларга кўра, у милоддан аввалги I минг йилликда вужудга келган, 2002-йилда шаҳарнинг 2700 йиллиги нишонланди. Антик давр ва илк ўрта асрларда Кеш деб аталган шаҳар Суғднинг жанубидаги муҳим марказ бўлган; милоддан аввалги IV асрда бу ерларга Искандар Зулқарнайн қўшинлари келган.
VI–VII асрларда Кеш ҳукмдорлари Турк хоқонлигига тобе бўлган, VIII асрда шаҳарни араблар эгаллади. Шу асрнинг иккинчи ярмида Қашқадарё воҳаси Муқанна бошчилигидаги «оқ кийимлилар» қўзғолонининг асосий майдонларидан бирига айланди. Кейинги асрларда шаҳар ҳаёти эски Кешдан бироз жануби-ғарбга кўчди.
1336-йилда Кеш яқинидаги Хўжа Илғор қишлоғида Амир Темур таваллуд топди. У она шаҳрини алоҳида эъзозлаб, 1380-йилдан бу ерда улкан Оқсарой қасрини, катта ўғли Жаҳонгир учун Дорус-Саодат мажмуасини қурдирди. XIV асрдан шаҳар «Шаҳрисабз» деб ҳам атала бошлади. Мирзо Улуғбек даврида Дорут-Тиловат мажмуасида Кўк Гумбаз жоме масжиди бунёд этилди.
XVI асрдан Шаҳрисабз Бухоро хонлиги, XVIII аср ўртасидан эса Бухоро амирлиги таркибида бўлди, бироқ маҳаллий беклар узоқ вақт марказий ҳокимиятдан ажралиб чиқишга интилди. 1870-йилда рус қўшинлари Шаҳрисабз ва Китобни эгаллаб, уларни амир тайинлаган бекларга топширди. Совет даврида шаҳар Шаҳрисабз туманининг маркази бўлган.
1996-йилда Шаҳрисабз Амир Темур ордени билан тақдирланди, 2000-йилда унинг тарихий маркази ЮНЕСКО Бутунжаҳон мероси рўйхатига киритилди. 2016-йилдан обект тарихий муҳитга таъсир қилган кенг кўламли қурилишлар сабабли хавф остидаги мерос рўйхатида турибди. 2017-йилдан шаҳар алоҳида ҳокимликка эга; 2024-йилда Шаҳрисабз Иқтисодий ҳамкорлик ташкилотининг туризм пойтахти бўлди.
Географияси
Шаҳрисабз вилоятнинг шимоли-шарқида, Китоб–Шаҳрисабз воҳасида, денгиз сатҳидан тахминан 620 м баландликда жойлашган. Шаҳарнинг шимолидан Оқсув, жанубидан Танхоздарё оқиб ўтади. Шимолда Зарафшон тизмаси кўтарилади: Самарқандга борадиган йўл Тахтақорача довони орқали ўтади. Вилоят маркази Қарши ғарб томонда, тахминан 90 км узоқликда.
Иқлими континентал: ёзи узоқ, иссиқ ва қуруқ, қиши салқин, ёғиннинг асосий қисми қиш ва баҳорга тўғри келади. Тоғ дарёлари билан суғориладиган воҳа боғ ва узумзорларга бой — шаҳар номи ҳам форсчада «яшил шаҳар» деган маънони беради.
Диққатга сазовор жойлари
- Оқсарой — 1380-йилда қурилиши бошланган Амир Темур саройидан қолган улкан пештоқ устунлари; унинг равоғи Марказий Осиёдаги энг каттаси бўлган.
- Дорус-Саодат — Темурийлар хонадони учун қурилган мажмуа: Жаҳонгир мақбараси ва Темур учун тайёрланган ер ости сағанаси сақланган.
- Дорут-Тиловат — Шамсуддин Кулол мақбараси, Гумбази Сайидон ва Улуғбек қурдирган Кўк Гумбаз масжиди жойлашган мажмуа.
- Ҳазрати Имом масжиди — Дорус-Саодат ёнидаги масжид, шаҳар зиёратгоҳларидан бири.
- Чорсу — савдо йўллари кесишган жойда қурилган, катта гумбаз билан ёпилган савдо биноси.
- Чўбин мадрасаси — XVI асрга оид мадраса биноси.
- Амир Темур ҳайкали — 1996-йилда Оқсарой олдидаги майдонда ўрнатилган.
- Тарих ва моддий маданият музейи — шаҳар ва воҳа тарихига бағишланган музей.
Манбалар: Wikidata · Wikipedia (uz) · Wikipedia (ru) · Wikipedia (en) · api.siat.stat.uz · whc.unesco.org · lex.uz · gov.uz