Asosiy qismga o'tish
SHAXS
Tuzatish taklif qilish

Abu Mansur Qumri

Buxoroning Somoniylar saroyi tabibi, X asrda yashagan; «Kitob al-g'ina va-l-muna» tibbiy qo'llanmasi va tibbiy atamalar lug'ati muallifi.

Faoliyat:
Olim, Shifokor
Haqiqiy ismi:
Abu Mansur al-Hasan ibn Nuh al-Qumri
Vafot etgan sana:
taxminan 990
Tug'ilgan joy:
Buxoro

Biografiya

Abu Mansur al-Hasan ibn Nuh al-Qumri X asrda Buxoroda yashagan va ishlagan tabib. Uning hayot yillari aniq ma'lum emas: o'zbek nashrlari tug'ilishini X asr boshiga va Buxoroga bog'laydi, g'arbiy ma'lumotnomalar esa uni X asrning o'rtalarida Buxoroda faoliyat yuritgan tabib sifatida tilga oladi. Nomidagi «al-Qumri» (ba'zan «al-Qamari» deb yoziladi) — nisba.

Qumri Somoniylar saroyida tabib bo'lgan. Ayrim ma'lumotlarga ko'ra, u amir Mansur ibn Nuh (961–976) xizmatida bo'lgan; XIII asr tarjimai hol yozuvchisi Ibn Abu Usaybi'a uni o'z davrining peshqadam tabibi, tibbiyot nazariyasini keng va chuqur biladigan, yaxshi usullar egasi deb ta'riflagan va hukmdorlar uni hurmat qilganini bildirgan.

O'rta asr va zamonaviy an'ana Qumrini Ibn Sinoning tibbiyot bo'yicha ustozlaridan biri deb hisoblaydi. Biroq Ibn Sino 980-yilda tug'ilgan, Qumri esa 980–990-yillar oralig'ida vafot etgan degan hisoblar bo'yicha ularning bevosita shogirdlik-ustozlik munosabati qiyin; Ibn Sino uning asarlaridan foydalangan bo'lishi ham mumkin. Ibn Sinoning o'zi tibbiyotni o'rganish haqidagi hikoyasida bironta ustozning nomini aytmaydi.

O'zbek manbalariga ko'ra, Qumri tibbiyotga oid sakkizta asar yozgan, ammo bizgacha ikkitasi yetib kelgan. Ulardan biri — «Kitob al-g'ina va-l-muna» («Boylik va istaklar kitobi»): bosh-oyoq kasalliklari, tashqi kasalliklar va isitmalarni davolash bo'yicha uch qismdan iborat tibbiy qo'llanma, forscha nomi «Kunnosh-i Abu Mansur». Kitobda 30 dan ortiq oldingi va zamondosh tabiblar haqida ma'lumot bor; uning o'nlab qo'lyozmalari Osiyo, Afrika va Yevropa kutubxonalarida saqlanadi. Bu asar Buxoroda Ibn Sinoning «Tib qonunlari»dan sal oldin yozilgan yirik tibbiy kitoblardan biridir.

Ikkinchi asari — «Kitob at-tanvir fi-l-istilohot at-tibbiya» («Tibbiy atamalar haqida yoritish kitobi») — 350 dan ortiq tibbiy atamani izohlaydigan lug'at; unda parhez taomlar, ichimliklar va vrachlik amaliyotidagi asboblar ham tushuntirilgan. Lug'at XVI asrda fors tiliga tarjima qilingan, uning ilmiy nashri tayyorlangan. Uchinchi asari «Kasalliklar sabablari» yo'qolgan deb hisoblanadi.

Qumri 980–990-yillar orasida (ba'zi tarixchilar vafotini 999-yil atrofiga qo'yadi) Buxoroda vafot etgan va o'sha yerga dafn etilgan.

Karyera

Asarlar

  • «Kitob al-g'ina va-l-muna» («Boylik va istaklar kitobi»)
    Tibbiy qo'llanma

    Bosh-oyoq kasalliklari, tashqi kasalliklar va isitmalarni davolash bo'yicha uch qismli kitob; forscha nomi «Kunnosh-i Abu Mansur». O'nlab qo'lyozmalari saqlanadi.

  • «Kitob at-tanvir fi-l-istilohot at-tibbiya» («Tibbiy atamalar haqida yoritish kitobi»)
    Tibbiy lug'at

    350 dan ortiq tibbiy atamani, jumladan parhez taomlar, ichimliklar va asboblarni izohlaydi; XVI asrda fors tiliga tarjima qilingan.

  • «Kasalliklar sabablari»
    Tibbiy asar

    Yo'qolgan deb hisoblanadi; O'zbek manbalariga ko'ra Qumri tibbiyotga oid jami sakkizta asar yozgan.

Hayot yo'li

  1. X asr boshi
    Tug'ilishi

    O'zbek manbalariga ko'ra Buxoroda tug'ilgan; aniq yili noma'lum.

  2. X asr o'rtalari
    Buxoroda tabiblik

    Buxoroda tibbiyot bilan shug'ullangan va Somoniylar saroyida tabib bo'lgan.

  3. 961–976
    Amir Mansur ibn Nuh davri

    Ayrim ma'lumotlarga ko'ra, aynan shu amir saroyida xizmat qilgan.

  4. X asr
    «Kitob al-g'ina va-l-muna»

    Kasalliklar va ularni davolash bo'yicha uch qismli tibbiy qo'llanmani yaratgan.

  5. X asr
    «Kitob at-tanvir»

    350 dan ortiq tibbiy atamani izohlovchi lug'at tuzgan.

  6. 980–990
    Vafoti

    Buxoroda vafot etgan; ba'zi tarixchilar vafot yilini 999 atrofiga qo'yadi.

  7. XVI asr
    Lug'atning forscha tarjimasi

    «Kitob at-tanvir» fors tiliga tarjima qilingan.

Meros

Qumrining «Kitob al-g'ina va-l-muna» asari Ibn Sinoning «Tib qonunlari»dan oldin Buxoroda yaratilgan yirik tibbiy kitoblardan biri bo'lib, undagi o'nlab tabiblar haqidagi ma'lumotlar tibbiyot tarixchilari uchun qimmatli manba. «Kitob at-tanvir» lug'ati Ibn Sino davri tibbiy atamashunosligini o'rganishda muhim: unda parhez taomlar, ichimliklar va asboblarning izohi boshqa lug'atlarda ham, «Qonun»da ham uchramaydi. An'anaga ko'ra Qumri Ibn Sinoning tibbiyot bo'yicha ustozlaridan biri hisoblanadi.

Davr: Somoniylar davri Buxorosi, X asr
  • «Kitob at-tanvir» lug'ati fors tiliga tarjima qilingan (XVI asr)

Aloqador shaxslar

Abu Mansur Qumri — Olim | Shaxs.uz