Биография
Абу Мансур ал-Ҳасан ибн Нуҳ ал-Қумри X асрда Бухорода яшаган ва ишлаган табиб. Унинг ҳаёт йиллари аниқ маълум эмас: ўзбек нашрлари туғилишини X аср бошига ва Бухорога боғлайди, ғарбий маълумотномалар эса уни X асрнинг ўрталарида Бухорода фаолият юритган табиб сифатида тилга олади. Номидаги «ал-Қумри» (баъзан «ал-Қамари» деб ёзилади) — нисба.
Қумри Сомонийлар саройида табиб бўлган. Айрим маълумотларга кўра, у амир Мансур ибн Нуҳ (961–976) хизматида бўлган; XIII аср таржимаи ҳол ёзувчиси Ибн Абу Усайбиъа уни ўз даврининг пешқадам табиби, тиббиёт назариясини кенг ва чуқур биладиган, яхши усуллар эгаси деб таърифлаган ва ҳукмдорлар уни ҳурмат қилганини билдирган.
Ўрта аср ва замонавий анъана Қумрини Ибн Синонинг тиббиёт бўйича устозларидан бири деб ҳисоблайди. Бироқ Ибн Сино 980-йилда туғилган, Қумри эса 980–990-йиллар оралиғида вафот этган деган ҳисоблар бўйича уларнинг бевосита шогирдлик-устозлик муносабати қийин; Ибн Сино унинг асарларидан фойдаланган бўлиши ҳам мумкин. Ибн Синонинг ўзи тиббиётни ўрганиш ҳақидаги ҳикоясида биронта устознинг номини айтмайди.
Ўзбек манбаларига кўра, Қумри тиббиётга оид саккизта асар ёзган, аммо бизгача иккитаси етиб келган. Улардан бири — «Китоб ал-ғина ва-л-муна» («Бойлик ва истаклар китоби»): бош-оёқ касалликлари, ташқи касалликлар ва иситмаларни даволаш бўйича уч қисмдан иборат тиббий қўлланма, форсча номи «Куннош-и Абу Мансур». Китобда 30 дан ортиқ олдинги ва замондош табиблар ҳақида маълумот бор; унинг ўнлаб қўлёзмалари Осиё, Африка ва Европа кутубхоналарида сақланади. Бу асар Бухорода Ибн Синонинг «Тиб қонунлари»дан сал олдин ёзилган йирик тиббий китоблардан биридир.
Иккинчи асари — «Китоб ат-танвир фи-л-истилоҳот ат-тиббия» («Тиббий атамалар ҳақида ёритиш китоби») — 350 дан ортиқ тиббий атамани изоҳлайдиган луғат; унда парҳез таомлар, ичимликлар ва врачлик амалиётидаги асбоблар ҳам тушунтирилган. Луғат XVI асрда форс тилига таржима қилинган, унинг илмий нашри тайёрланган. Учинчи асари «Касалликлар сабаблари» йўқолган деб ҳисобланади.
Қумри 980–990-йиллар орасида (баъзи тарихчилар вафотини 999-йил атрофига қўяди) Бухорода вафот этган ва ўша ерга дафн этилган.
Карьера
- Бухорода Сомонийлар саройиСарой табиби · Бухоро
Асарлар
- «Китоб ал-ғина ва-л-муна» («Бойлик ва истаклар китоби»)Тиббий қўлланма
Бош-оёқ касалликлари, ташқи касалликлар ва иситмаларни даволаш бўйича уч қисмли китоб; форсча номи «Куннош-и Абу Мансур». Ўнлаб қўлёзмалари сақланади.
- «Китоб ат-танвир фи-л-истилоҳот ат-тиббия» («Тиббий атамалар ҳақида ёритиш китоби»)Тиббий луғат
350 дан ортиқ тиббий атамани, жумладан парҳез таомлар, ичимликлар ва асбобларни изоҳлайди; XVI асрда форс тилига таржима қилинган.
- «Касалликлар сабаблари»Тиббий асар
Йўқолган деб ҳисобланади; Ўзбек манбаларига кўра Қумри тиббиётга оид жами саккизта асар ёзган.
Ҳаёт йўли
- X аср бошиТуғилиши
Ўзбек манбаларига кўра Бухорода туғилган; аниқ йили номаълум.
- X аср ўрталариБухорода табиблик
Бухорода тиббиёт билан шуғулланган ва Сомонийлар саройида табиб бўлган.
- 961–976Амир Мансур ибн Нуҳ даври
Айрим маълумотларга кўра, айнан шу амир саройида хизмат қилган.
- X аср«Китоб ал-ғина ва-л-муна»
Касалликлар ва уларни даволаш бўйича уч қисмли тиббий қўлланмани яратган.
- X аср«Китоб ат-танвир»
350 дан ортиқ тиббий атамани изоҳловчи луғат тузган.
- 980–990Вафоти
Бухорода вафот этган; баъзи тарихчилар вафот йилини 999 атрофига қўяди.
- XVI асрЛуғатнинг форсча таржимаси
«Китоб ат-танвир» форс тилига таржима қилинган.
Мерос
Қумрининг «Китоб ал-ғина ва-л-муна» асари Ибн Синонинг «Тиб қонунлари»дан олдин Бухорода яратилган йирик тиббий китоблардан бири бўлиб, ундаги ўнлаб табиблар ҳақидаги маълумотлар тиббиёт тарихчилари учун қимматли манба. «Китоб ат-танвир» луғати Ибн Сино даври тиббий атамашунослигини ўрганишда муҳим: унда парҳез таомлар, ичимликлар ва асбобларнинг изоҳи бошқа луғатларда ҳам, «Қонун»да ҳам учрамайди. Анъанага кўра Қумри Ибн Синонинг тиббиёт бўйича устозларидан бири ҳисобланади.
Давр: Сомонийлар даври Бухороси, X аср- «Китоб ат-танвир» луғати форс тилига таржима қилинган (XVI аср)
