Asqad Muxtor

Asqad Muxtor (familiyasi Muxtorov) 1920-yil 23-dekabrda Farg'ona shahrida temir yo'l ishchisi oilasida tug'ilgan. O'n bir yoshida ota-onasidan ayrilgan va bolalar uyida katta bo'lgan. 1938-yilda maktabni bitirib, Toshkentdagi O'rta Osiyo davlat universitetining filologiya fakultetiga kirgan va 1942-yilda uni tamomlagan. She'rlari 1938-yildan bosila boshlagan; ilk dostoni «Bizning avlodlar» (1939) Buxoro mehnatkashlarining o'tmishdagi hayotidan hikoya qiladi.

1942–1945-yillarda Andijon pedagogika institutida o'zbek adabiyoti kafedrasini boshqargan. So'ng Toshkentga qaytib, 1945–1948-yillarda «Yosh leninchi» va «Qizil O'zbekiston» gazetalarida mas'ul kotib va bo'lim mudiri bo'lib ishlagan. 1947-yilda chiqqan «Po'lat quyuvchi» dostoni bilan o'zbek adabiyotiga ishchilar hayoti mavzusini olib kirgan; bu mavzu «Hamshaharlarim» she'rlar to'plami (1949), «Po'lat shahri» ocherk va hikoyalari (1950) hamda «Daryolar tutashgan joyda» qissasida (1950) davom etgan. Shu yillarda bolalar uchun «Mardlik cho'qqisi» (1948) va «Yaxshilikka yaxshilik» (1949) pyesalarini yozgan.

Nasrdagi birinchi yirik asari – «Opa-singillar» romani (1954) respublikada ishchilar sinfining shakllanishi va o'zbek ayolining ma'naviy uyg'onishi haqida. «Tug'ilish» romanida (1961) yoshlarning yirik qurilishdagi mehnati tasvirlangan, «Davr mening taqdirimda» (1964) esa zamondosh qiyofasini chizgan iqror-roman. «Qoraqalpoq qissasi» (1958) va «Mangulikka dahldor» dostoni (1969) inqilob yillari voqealariga murojaat qiladi.

«Chinor» romani (1969) bir oila taqdiri orqali o'zbek xalqining XX asrda bosib o'tgan yo'lini ko'rsatadi; u 1970-yilda rus tilida chiqqan va 1973-yilda muallifga Hamza nomidagi O'zbekiston SSR Davlat mukofotini keltirgan. Keyinroq «Bo'ronlarda bordek halovat» (1976), «Buxoroning jin ko'chalari» (1980), «Kumush tola» qissalari va Afg'onistondagi voqealarga bag'ishlangan «Amu» romani yozilgan. Shoir sifatida «99 miniatyura» (1962), «Karvon qo'ng'irog'i» (1964), «She'rlar» (1966), «Sirli nido» (1984) to'plamlarini chiqargan; bu she'rlarda inson umri va tabiat haqidagi mulohazalar ko'p.

Adabiy hayotda ham faol bo'lgan: 1957–1969 va 1985–1988-yillarda O'zbekiston Yozuvchilar uyushmasi boshqaruvining kotibi, 1965-yilda rais o'rinbosari bo'lgan. 1960–1965-yillarda «Sharq yulduzi», 1969–1980-yillarda «Guliston» jurnallariga, 1981–1982-yillarda «O'zbekiston adabiyoti va san'ati» haftaligiga bosh muharrirlik qilgan.

Sofokl, Shekspir, Tagor, Pushkin, Lermontov, Shevchenko, Blok, Gorkiy va Mayakovskiy asarlarini o'zbek tiliga o'girgan, adabiy-tanqidiy maqolalar yozgan. O'z asarlari rus tiliga va boshqa bir qancha tillarga tarjima qilingan.

1980-yilda «O'zbekiston SSR xalq yozuvchisi» unvoni va Xalqlar do'stligi ordeni bilan taqdirlangan; undan oldin ikki marta Mehnat Qizil Bayroq ordenini olgan, 1995-yilda «Do'stlik» ordeni bilan mukofotlangan. Hayot, ma'naviyat va ijod haqidagi mulohazalaridan iborat so'nggi kitobi «Uyqu qochganda» 1997-yilda chiqqan. Asqad Muxtor 1997-yil 17-aprelda Toshkentda vafot etgan. 2003-yilda vafotidan keyin «Buyuk xizmatlari uchun» ordeni bilan taqdirlangan.