Асқад Мухтор

Асқад Мухтор (фамилияси Мухторов) 1920-йил 23-декабрда Фарғона шаҳрида темир йўл ишчиси оиласида туғилган. Ўн бир ёшида ота-онасидан айрилган ва болалар уйида катта бўлган. 1938-йилда мактабни битириб, Тошкентдаги Ўрта Осиё давлат университетининг филология факултетига кирган ва 1942-йилда уни тамомлаган. Шеърлари 1938-йилдан босила бошлаган; илк достони «Бизнинг авлодлар» (1939) Бухоро меҳнаткашларининг ўтмишдаги ҳаётидан ҳикоя қилади.

1942–1945-йилларда Андижон педагогика институтида ўзбек адабиёти кафедрасини бошқарган. Сўнг Тошкентга қайтиб, 1945–1948-йилларда «Ёш ленинчи» ва «Қизил Ўзбекистон» газеталарида масъул котиб ва бўлим мудири бўлиб ишлаган. 1947-йилда чиққан «Пўлат қуювчи» достони билан ўзбек адабиётига ишчилар ҳаёти мавзусини олиб кирган; бу мавзу «Ҳамшаҳарларим» шеърлар тўплами (1949), «Пўлат шаҳри» очерк ва ҳикоялари (1950) ҳамда «Дарёлар туташган жойда» қиссасида (1950) давом этган. Шу йилларда болалар учун «Мардлик чўққиси» (1948) ва «Яхшиликка яхшилик» (1949) песаларини ёзган.

Насрдаги биринчи йирик асари – «Опа-сингиллар» романи (1954) республикада ишчилар синфининг шаклланиши ва ўзбек аёлининг маънавий уйғониши ҳақида. «Туғилиш» романида (1961) ёшларнинг йирик қурилишдаги меҳнати тасвирланган, «Давр менинг тақдиримда» (1964) эса замондош қиёфасини чизган иқрор-роман. «Қорақалпоқ қиссаси» (1958) ва «Мангуликка даҳлдор» достони (1969) инқилоб йиллари воқеаларига мурожаат қилади.

«Чинор» романи (1969) бир оила тақдири орқали ўзбек халқининг XX асрда босиб ўтган йўлини кўрсатади; у 1970-йилда рус тилида чиққан ва 1973-йилда муаллифга Ҳамза номидаги Ўзбекистон ССР Давлат мукофотини келтирган. Кейинроқ «Бўронларда бордек ҳаловат» (1976), «Бухоронинг жин кўчалари» (1980), «Кумуш тола» қиссалари ва Афғонистондаги воқеаларга бағишланган «Аму» романи ёзилган. Шоир сифатида «99 миниатюра» (1962), «Карвон қўнғироғи» (1964), «Шеърлар» (1966), «Сирли нидо» (1984) тўпламларини чиқарган; бу шеърларда инсон умри ва табиат ҳақидаги мулоҳазалар кўп.

Адабий ҳаётда ҳам фаол бўлган: 1957–1969 ва 1985–1988-йилларда Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмаси бошқарувининг котиби, 1965-йилда раис ўринбосари бўлган. 1960–1965-йилларда «Шарқ юлдузи», 1969–1980-йилларда «Гулистон» журналларига, 1981–1982-йилларда «Ўзбекистон адабиёти ва санъати» ҳафталигига бош муҳаррирлик қилган.

Софокл, Шекспир, Тагор, Пушкин, Лермонтов, Шевченко, Блок, Горкий ва Маяковский асарларини ўзбек тилига ўгирган, адабий-танқидий мақолалар ёзган. Ўз асарлари рус тилига ва бошқа бир қанча тилларга таржима қилинган.

1980-йилда «Ўзбекистон ССР халқ ёзувчиси» унвони ва Халқлар дўстлиги ордени билан тақдирланган; ундан олдин икки марта Меҳнат Қизил Байроқ орденини олган, 1995-йилда «Дўстлик» ордени билан мукофотланган. Ҳаёт, маънавият ва ижод ҳақидаги мулоҳазаларидан иборат сўнгги китоби «Уйқу қочганда» 1997-йилда чиққан. Асқад Мухтор 1997-йил 17-апрелда Тошкентда вафот этган. 2003-йилда вафотидан кейин «Буюк хизматлари учун» ордени билан тақдирланган.