Husayn Voiz Koshifiy

Husayn Voiz Koshifiy — Temuriylar davri Xurosonining voizi, olimi va nasrnavis adibi; to'liq ismi Kamoliddin Husayn ibn Ali. «Koshifiy» («kashf etuvchi») uning adabiy taxallusi, «Voiz» esa kasbini bildiradi: u juma xutbasini o'qiydigan xatibdan farqli o'laroq, o'z majlislarida Qur'on va hadislarni sharhlab beradigan erkin va'zxon bo'lgan. Zamondoshlari uni Mavlono Voiz Koshifiy yoki shunchaki Mulla Husayn deb atashgan. Encyclopaedia Iranica ma'lumotiga ko'ra, u taxminan hijriy 840 (milodiy 1436–1437) yilda Xurosonning Bayhaq viloyatidagi Sabzavor shahrida (hozirgi Eronda) tug'ilgan; o'zbek manbalarida 1440-yil yoki 1440-yillar ham ko'rsatiladi. Uning oilasi va yoshligi haqida deyarli ma'lumot saqlanmagan.

Koshifiy dastlab ona shahrida va'zxonlik qilgan, so'ng Nishopurga, undan Mashhadga ko'chgan. Rivoyat qilinishicha, 1456-yilda tushida yaqinda vafot etgan naqshbandiya shayxi Sa'duddin Koshg'ariy uni Hirotga chorlagan. Hirotda u Koshg'ariyning o'rinbosari, shoir va mutasavvif Abdurahmon Jomiy ta'siriga tushib, Naqshbandiya tariqatiga kirgan. Keyin Sabzavorga qaytgan va Xurosonning Temuriy hukmdori Abu Said (1458–1469) uni Bayhaq viloyatining bosh qozisi — qozi ul-quzzot etib tayinlagan.

Husayn Boyqaro hokimiyat tepasiga kelgach, Koshifiy taxminan 1470-yilda, ehtimol sultonning taklifi bilan, Hirotga ko'chib kelgan va umrining oxirigacha shu yerda yashagan. Unga sulton va saroy ahli, eng avvalo Alisher Navoiy homiylik qilgan; Koshifiy qator asarlarini Navoiyga bag'ishlagan. Husayn Boyqaro shaharning markaziy bozori — Chorsuda «Dor us-siyoda» deb atalgan xonaqoh qurdirib, Koshifiyni uning shayxi etib tayinlagan. Koshifiy juma kunlari ertalab shu xonaqohda, juma namozidan so'ng Navoiy qurdirgan jome masjidida, seshanba kunlari sultonning madrasa-xonaqohida, chorshanba kunlari Abulvalid Ahmad mozorida va'z aytgan. Zamondoshlarining yozishicha, yoqimli ovozi, notiqlik mahorati va Qur'on oyatlari hamda hadislarni oddiy tinglovchiga tushunarli qilib sharhlay olgani uchun uning majlislariga ko'p odam yig'ilgan.

Navoiy «Majolis un-nafois» tazkirasida Koshifiyni ko'p ilmlardan xabardor, ayniqsa va'z, insho (maktub yozish) va nujum sohalarida tanilgan, Hirotda yigirma yilga yaqin yashab kelayotgan kishi sifatida tilga oladi. Tarixchi Xondamir ham uning nujum va inshodagi mahoratini ta'kidlab, Qur'on tafsirida o'z zamonasida Xurosonda unga teng keladigani yo'qligini yozgan. Koshifiy qirqqa yaqin asar yaratgan, ularning deyarli hammasi fors tilida: tafsir va hadis, axloq va davlat boshqaruvi, notiqlik va maktub yozish, she'r san'ati, tasavvuf va futuvvat (javonmardlik), nujum, harflar ilmi va sehrgarlik. Hozirgi tadqiqotchilar uni o'z davri Xuroson bilimlarini jamlab, keng o'quvchiga yetkazgan qomusiy muallif deb baholaydi.

U Navoiy uchun ikki tafsir yozgan: birinchi jildi 1485-yilda tugallangan, ammo oxiriga yetkazilmagan «Javohir ut-tafsir» va 1491–1494-yillarda yozilgan to'liq, ixchamroq «Mavohibi aliya»; keyingisi «Tafsiri Husayniy» nomi bilan ham mashhur bo'lib, asrlar davomida Afg'oniston va Hindistonda keng o'qilgan. Amir Nizomiddin Shayx Ahmad Suhayli buyurtmasi bilan u «Kalila va Dimna» masallarining o'n to'rt bobli yangi forsiy nasriy talqini — «Anvori Suhayliy»ni yaratgan. Qirq bobli axloq va siyosat kitobi «Axloqi Muhsiniy» (1501–1502) Husayn Boyqaroga bag'ishlangan va uning o'g'li Abulmuhsin Mirzo uchun mo'ljallangan. «Futuvvatnomai sultoniy», maktub yozish san'atiga oid «Maxzan ul-insho» (1501–1502), Hotam Toyi haqidagi «Risolai Hotamiya» (1486), Jaloliddin Rumiy «Masnaviy»sidan tanlangan «Lubbi lubobi Masnaviy» (1470–1471) va she'r san'atlari haqidagi «Badoye' ul-afkor» ham uning qalamiga mansub.

1502–1503-yillarda yozilgan «Ravzat ush-shuhado» («Shahidlar bog'i») Imom Husayn va Karbalo fojiasiga bag'ishlangan. Keyinchalik Safaviylar uni muharram oyidagi motam marosimlarining asosiy matniga aylantirgan: Eronda Karbalo voqealarini o'qib berish hozir ham shu asar nomidan olingan «ravzaxonlik» deb ataladi, Fuzuliy esa uni turkiy tilga «Hadiqat us-suado» nomi bilan o'girgan. Shu asar sabab Koshifiyni ko'pincha shia deb hisoblashgan, biroq Encyclopaedia Iranica kabi hozirgi manbalar uning sunniy bo'lganini, naqshbandiyaga mansubligini va ahli baytga ehtiromi Safaviylardan oldingi Xuroson sunniylariga xos ekanini ta'kidlaydi.

Koshifiy hijriy 910 (milodiy 1504–1505) yilda Hirotda vafot etgan va shaharning Idgoh qabristonida, Jomiy va Sa'duddin Koshg'ariy qabrlari yaqinida dafn qilingan. O'g'li Faxriddin Ali Safiy (1532–1533-yillarda vafot etgan) ham Hirot jome masjidida va'z aytgan va naqshbandiya shayxlari haqidagi «Rashahot ayn ul-hayot» kitobi bilan tanilgan. Koshifiy asarlari turk, o'zbek va Yevropa tillariga tarjima qilingan: «Anvori Suhayliy»ni XVI asrda Ali Chalabiy turk tiliga «Humoyunnoma» nomi bilan o'girgan, u 1854 va 1877-yillarda ingliz tilida ham chiqqan; «Axloqi Muhsiniy»ni XIX asrda Muhammad Rizo Ogahiy o'zbek tiliga tarjima qilgan. O'zbekiston Fanlar akademiyasining Sharqshunoslik institutida uning 45 nomdagi asarlarining 197 qo'lyozma va 75 toshbosma nusxasi saqlanadi, «Futuvvatnomai sultoniy» 1994-yilda o'zbek tilida nashr etilgan.