Abdurahmon Jomiy

Nuriddin Abdurahmon ibn Ahmad Jomiy 1414-yil 7-noyabrda Xurosondagi Jom qasabasi yaqinidagi Xarjird qishlog'ida tug'ilgan; Jom Mashhad bilan Hirot o'rtasida joylashgan. Oilasi Isfahon atrofidagi Dasht tumanidan ko'chib kelgan, shu bois otasi Nizomiddin Ahmad Dashtiy deb atalgan, yosh shoir ham avval «Dashtiy» taxallusini qo'llagan. Keyinroq «Jomiy» taxallusini tanlagan va bir she'rida uning ikki ma'nosini izohlagan: u Jomda tug'ilgan, qalami esa shayx ul-islom Ahmad Jom «jom»idan (qadahidan) bahra olgan. Fors va arab tillaridagi ilk saboqlarni otasidan olgan.

O'smirlik chog'ida otasi bilan Hirotga ko'chgan va shahar madrasalarida, jumladan Nizomiya madrasasida ilohiyot, arab grammatikasi va adabiyotdan tahsil olgan. So'ng Temuriylar davlatining eng yirik ilm markazi — Samarqandga borib, Ulug'bek madrasasida o'qigan; tarjimai hol mualliflarining yozishicha, u yerda falakiyotshunos Qozizoda Rumiyning darslarida qatnashgan. Yigirma yoshlarining oxiriga kelib hadisdan tortib falakiyot va riyoziyotgacha bo'lgan fanlarni puxta bilgan o'tkir zehnli olim sifatida tanilgan.

O'ttiz yoshlarida Jomiy ilmiy martabadan voz kechib, tasavvuf yo'liga kirgan va Hirotda naqshbandiya shayxi Sa'duddin Koshg'ariyga murid tushgan. Saroy bilan aloqasi ham shu yillarda boshlangan: muammo haqidagi «Hilyai hulal» risolasini (1452) temuriy Abulqosim Boburga, 1463-yilda tuzgan ilk devonini esa Abusaid mirzoga bag'ishlagan. 1456-yilda Koshg'ariy vafot etgach, Samarqanddagi naqshbandiya peshvosi Xo'ja Ubaydulloh Ahror uning ma'naviy ustoziga aylangan; Jomiy u bilan uchrashish uchun Samarqand, Marv va Toshkentga borgan va o'ttiz yilga yaqin aloqani uzmagan. Ibn al-Arabiy asarlariga yozgan dastlabki sharhlari ham shu davrga to'g'ri keladi.

1469-yilda Hirot taxtini Husayn Boyqaro egallaganida Jomiy shaharning eng obro'li ustozlaridan biri bo'lib, Alisher Navoiy bilan allaqachon yaqin edi. 1472-yilda haj safariga chiqib, ishlarini Navoiyga topshirgan; sulton uning karvonini jihozlab, yo'ldagi hukmdorlarga maktublar bergan. Nishopur, Qazvin va Hamadon orqali Bag'dodga yetib borib, u yerda olti oycha qolgan; «Silsilat uz-zahab» dostonidagi baytlar shialarga qarshi aytilgan deb talqin qilingani uchun ommaviy majlisda o'zini oqlashga majbur bo'lgan. 1473-yil mayida haj amallarini ado etib, Damashq va Halab orqali qaytgan, Usmonli sulton Mehmed II ning Istanbulga taklifini ham, Oqqo'yunli hukmdor Uzun Hasanning Tabrizda qolish taklifini ham rad etgan va 1474-yil yanvarida Hirotga qaytgan.

Hajdan keyin Navoiy naqshbandiya tariqatiga kirib, Jomiyni o'ziga pir deb bilgan; umrining so'nggi o'n besh yilida Jomiy, Husayn Boyqaro va Navoiy Xuroson ishlariga katta ta'sir ko'rsatgan. Shunga qaramay, Jomiy shahar tashqarisidagi Xiyobon mavzesida kamtarona yashagan. U birinchi piri Sa'duddin Koshg'ariyning nabirasiga uylangan; to'rt farzandidan faqat 1477-yilda tug'ilgan o'g'li Ziyouddin Yusuf go'daklikdan omon qolgan. «Bahoriston»ni (1487) va arab grammatikasiga oid «Al-Favoid az-Ziyoiya»ni (1492) Jomiy aynan shu o'g'lining ta'limi uchun yozgan.

Yarim asr davomida Jomiy fors va arab tillarida juda ko'p asar yaratgan. Uning «Haft avrang» («Yetti taxt») turkumiga yetti doston kiradi: «Silsilat uz-zahab», «Salomon va Absol», «Tuhfat ul-ahror», «Subhat ul-abror», «Yusuf va Zulayho» (1483), «Layli va Majnun» (1484) va «Xiradnomai Iskandariy». Sa'diyning «Guliston»i namunasida yozilgan «Bahoriston», so'fiy avliyolarning hayotiga bag'ishlangan «Nafahot ul-uns», tasavvufiy «Lavoyih» risolasi, muammo, qofiya, aruz va musiqa haqidagi risolalari ham mashhur. 1491-yilda Navoiyning iltimosi bilan lirik she'rlarini «Fotihat ush-shabob», «Vositat ul-iqd» va «Xotimat ul-hayot» nomli uch devonga ajratgan.

Jomiy qisqa betoblikdan so'ng 1492-yil 9-noyabrda Hirotda vafot etgan va shu yerda dafn qilingan. Ikki yil o'tib Navoiy unga «Xamsat ul-mutahayyirin» asarini bag'ishlagan, «Nafahot ul-uns»ni esa turkiy tilga o'girib, qo'shimchalar bilan «Nasoyim ul-muhabbat» nomi ostida yozgan. Jomiy asarlari Movarounnahr, Turkiya va Hindistonda ko'plab ko'chirilgan, arab grammatikasi sharhi XIX asrgacha madrasalarda darslik bo'lib kelgan. «Yusuf va Zulayho»ni Muhammad Rizo Ogahiy o'zbek tiliga tarjima qilgan; Samarqandda Navoiy va Jomiyga haykal o'rnatilgan, Samarqand va Toshkentdagi ko'chalar uning nomini oladi.