Ҳусайн Воиз Кошифий

Ҳусайн Воиз Кошифий — Темурийлар даври Хуросонининг воизи, олими ва насрнавис адиби; тўлиқ исми Камолиддин Ҳусайн ибн Али. «Кошифий» («кашф этувчи») унинг адабий тахаллуси, «Воиз» эса касбини билдиради: у жума хутбасини ўқийдиган хатибдан фарқли ўлароқ, ўз мажлисларида Қуръон ва ҳадисларни шарҳлаб берадиган эркин ваъзхон бўлган. Замондошлари уни Мавлоно Воиз Кошифий ёки шунчаки Мулла Ҳусайн деб аташган. Encyclopaedia Iranica маълумотига кўра, у тахминан ҳижрий 840 (милодий 1436–1437) йилда Хуросоннинг Байҳақ вилоятидаги Сабзавор шаҳрида (ҳозирги Эронда) туғилган; ўзбек манбаларида 1440-йил ёки 1440-йиллар ҳам кўрсатилади. Унинг оиласи ва ёшлиги ҳақида деярли маълумот сақланмаган.

Кошифий дастлаб она шаҳрида ваъзхонлик қилган, сўнг Нишопурга, ундан Машҳадга кўчган. Ривоят қилинишича, 1456-йилда тушида яқинда вафот этган нақшбандия шайхи Саъдуддин Кошғарий уни Ҳиротга чорлаган. Ҳиротда у Кошғарийнинг ўринбосари, шоир ва мутасаввиф Абдураҳмон Жомий таъсирига тушиб, Нақшбандия тариқатига кирган. Кейин Сабзаворга қайтган ва Хуросоннинг Темурий ҳукмдори Абу Саид (1458–1469) уни Байҳақ вилоятининг бош қозиси — қози ул-қуззот этиб тайинлаган.

Ҳусайн Бойқаро ҳокимият тепасига келгач, Кошифий тахминан 1470-йилда, эҳтимол султоннинг таклифи билан, Ҳиротга кўчиб келган ва умрининг охиригача шу ерда яшаган. Унга султон ва сарой аҳли, энг аввало Алишер Навоий ҳомийлик қилган; Кошифий қатор асарларини Навоийга бағишлаган. Ҳусайн Бойқаро шаҳарнинг марказий бозори — Чорсуда «Дор ус-сиёда» деб аталган хонақоҳ қурдириб, Кошифийни унинг шайхи этиб тайинлаган. Кошифий жума кунлари эрталаб шу хонақоҳда, жума намозидан сўнг Навоий қурдирган жоме масжидида, сешанба кунлари султоннинг мадраса-хонақоҳида, чоршанба кунлари Абулвалид Аҳмад мозорида ваъз айтган. Замондошларининг ёзишича, ёқимли овози, нотиқлик маҳорати ва Қуръон оятлари ҳамда ҳадисларни оддий тингловчига тушунарли қилиб шарҳлай олгани учун унинг мажлисларига кўп одам йиғилган.

Навоий «Мажолис ун-нафоис» тазкирасида Кошифийни кўп илмлардан хабардор, айниқса ваъз, иншо (мактуб ёзиш) ва нужум соҳаларида танилган, Ҳиротда йигирма йилга яқин яшаб келаётган киши сифатида тилга олади. Тарихчи Хондамир ҳам унинг нужум ва иншодаги маҳоратини таъкидлаб, Қуръон тафсирида ўз замонасида Хуросонда унга тенг келадигани йўқлигини ёзган. Кошифий қирққа яқин асар яратган, уларнинг деярли ҳаммаси форс тилида: тафсир ва ҳадис, ахлоқ ва давлат бошқаруви, нотиқлик ва мактуб ёзиш, шеър санъати, тасаввуф ва футувват (жавонмардлик), нужум, ҳарфлар илми ва сеҳргарлик. Ҳозирги тадқиқотчилар уни ўз даври Хуросон билимларини жамлаб, кенг ўқувчига етказган қомусий муаллиф деб баҳолайди.

У Навоий учун икки тафсир ёзган: биринчи жилди 1485-йилда тугалланган, аммо охирига етказилмаган «Жавоҳир ут-тафсир» ва 1491–1494-йилларда ёзилган тўлиқ, ихчамроқ «Мавоҳиби алия»; кейингиси «Тафсири Ҳусайний» номи билан ҳам машҳур бўлиб, асрлар давомида Афғонистон ва Ҳиндистонда кенг ўқилган. Амир Низомиддин Шайх Аҳмад Суҳайли буюртмаси билан у «Калила ва Димна» масалларининг ўн тўрт бобли янги форсий насрий талқини — «Анвори Суҳайлий»ни яратган. Қирқ бобли ахлоқ ва сиёсат китоби «Ахлоқи Муҳсиний» (1501–1502) Ҳусайн Бойқарога бағишланган ва унинг ўғли Абулмуҳсин Мирзо учун мўлжалланган. «Футувватномаи султоний», мактуб ёзиш санъатига оид «Махзан ул-иншо» (1501–1502), Ҳотам Тойи ҳақидаги «Рисолаи Ҳотамия» (1486), Жалолиддин Румий «Маснавий»сидан танланган «Лубби лубоби Маснавий» (1470–1471) ва шеър санъатлари ҳақидаги «Бадое' ул-афкор» ҳам унинг қаламига мансуб.

1502–1503-йилларда ёзилган «Равзат уш-шуҳадо» («Шаҳидлар боғи») Имом Ҳусайн ва Карбало фожиасига бағишланган. Кейинчалик Сафавийлар уни муҳаррам ойидаги мотам маросимларининг асосий матнига айлантирган: Эронда Карбало воқеаларини ўқиб бериш ҳозир ҳам шу асар номидан олинган «равзахонлик» деб аталади, Фузулий эса уни туркий тилга «Ҳадиқат ус-суадо» номи билан ўгирган. Шу асар сабаб Кошифийни кўпинча шиа деб ҳисоблашган, бироқ Encyclopaedia Iranica каби ҳозирги манбалар унинг сунний бўлганини, нақшбандияга мансублигини ва аҳли байтга эҳтироми Сафавийлардан олдинги Хуросон суннийларига хос эканини таъкидлайди.

Кошифий ҳижрий 910 (милодий 1504–1505) йилда Ҳиротда вафот этган ва шаҳарнинг Идгоҳ қабристонида, Жомий ва Саъдуддин Кошғарий қабрлари яқинида дафн қилинган. Ўғли Фахриддин Али Сафий (1532–1533-йилларда вафот этган) ҳам Ҳирот жоме масжидида ваъз айтган ва нақшбандия шайхлари ҳақидаги «Рашаҳот айн ул-ҳаёт» китоби билан танилган. Кошифий асарлари турк, ўзбек ва Европа тилларига таржима қилинган: «Анвори Суҳайлий»ни XVI асрда Али Чалабий турк тилига «Ҳумоюннома» номи билан ўгирган, у 1854 ва 1877-йилларда инглиз тилида ҳам чиққан; «Ахлоқи Муҳсиний»ни XIX асрда Муҳаммад Ризо Огаҳий ўзбек тилига таржима қилган. Ўзбекистон Фанлар академиясининг Шарқшунослик институтида унинг 45 номдаги асарларининг 197 қўлёзма ва 75 тошбосма нусхаси сақланади, «Футувватномаи султоний» 1994-йилда ўзбек тилида нашр этилган.