Mukarrama Turg'unboyeva

Mukarrama Turg'unboyeva 1913-yil bahorida Farg'onada (o'sha paytdagi Skobelev shahrida) tug'ilgan. Tug'ilgan kunining aniq sanasini o'zi ham bilmagan: Katta sovet ensiklopediyasida 13-may (eski hisobda 30-aprel) ko'rsatilgan, o'zi esa ko'p yillar tug'ilgan kunini 31-mayda nishonlagan. Ota-onasidan erta ayrilib, Farg'onada qarindoshlari qo'lida tarbiyalangan.

1927-yilda maktabni bitirib, Farg'ona pedagogika texnikumiga o'qishga kirgan va havaskorlik to'garagida raqsga tushgan. 1928-yilda tanlov orqali Muhiddin Qori-Yoqubov rahbarligidagi konsert-etnografik ansamblga qabul qilingan, 1929-yilda esa Samarqanddagi O'zbek musiqali teatri truppasiga kirgan; teatr 1931-yilda Toshkentga ko'chgan. 1933-yilgacha teatr qoshidagi studiyada o'qib, milliy raqsni Usta Olim Komilov, Yusufjon qiziq Shakarjonov va Tamaraxonimdan, mumtoz raqsni Konstantin Bekdan o'rgangan, ashula va aktyorlik bilan ham shug'ullangan. Sahnada dramatik rollar ham o'ynagan: «Arshin mol olon»da Osiyo va Zebo, «Ichkarida»da Asalxon. 1929-yilda teatr artisti Nizom Xoldorovga turmushga chiqqan; 1934-yilda o'g'li Telman tug'ilgan.

1931-yildan teatrning yakkaxon raqqosasi, 1937-yildan baletmeysteri bo'lgan; teatr 1939-yilda O'zbek opera va balet teatriga (hozirgi Alisher Navoiy nomidagi Katta teatr) aylantirilgan. «Gulsara», «Farhod va Shirin» musiqali dramalariga raqslar sahnalashtirgan, 1937-yilda Moskvadagi o'zbek san'ati dekadasida qatnashgan va o'sha yili O'zbekiston SSR xalq artisti unvonini olgan. Baletmeysterlar Aleksandr Tomskiy, Ilya Arbatov va Pavel Yorkindan saboq olib, ilk o'zbek baletlarini yaratishda qatnashgan: F. Talning «Shohida» baletida (1939) bosh partiyani ijro etgan, Oqbilak, «Boqchasaroy favvorasi»dagi Zarema va Gulandom partiyalarini raqsga tushgan, milliy obrazlarda Yevropa mumtoz raqsi usullaridan foydalangan.

Urush yillarida konsert brigadalari bilan Zakavkazye frontlarida chiqishlar qilgan, 1942-yilda Eronda gastrolda bo'lgan. 1946-yilda o'zbek raqslari ijrosi uchun Stalin mukofotiga, 1951-yilda R. Glier va T. Sodiqovning «Gulsara» operasini sahnalashtirishdagi ishtiroki uchun ikkinchi Stalin mukofotiga sazovor bo'lgan. «Tanovar», «Jonon», «Andijon polkasi», «Pilla», «Kutish», «Jasur qiz», «Namangan olmasi» kabi o'nlab yakka va ommaviy raqslarni yaratgan, operalarga raqslar qo'ygan. 1945–1957-yillarda Toshkent xoreografiya bilim yurtida dars bergan; shogirdlari orasida Galiya Izmaylova va Qunduz Mirkarimova bor.

1955-yilda o'zi dars bergan xoreografiya bilim yurtidan o'n ikki qizni tanlab olgan va shu guruh asosida 1957-yilda «Bahor» xalq raqsi qizlar ansamblini tuzgan. Ansambl o'sha yili Moskvadagi jahon yoshlari va talabalarining VI festivalida qatnashgan, 1960-yilda davlat ansambli maqomini olgan. Turg'unboyeva umrining oxirigacha uning badiiy rahbari va bosh baletmeysteri bo'lgan, ansambl uchun o'n beshta konsert dasturi tuzgan; yakkaxon raqqosa sifatida ham, ansambl bilan ham Osiyo, Afrika va Yevropaning o'ttizga yaqin mamlakatida gastrolda bo'lgan. 1959-yilda SSSR xalq artisti unvoni, 1967-yilda Hamza nomidagi O'zbekiston SSR Davlat mukofoti, 1973-yilda «Bahor»ning konsert dasturlari uchun SSSR Davlat mukofoti berilgan. O'zbekiston SSR Oliy Kengashining uch chaqiriq (1951–1963) deputati bo'lgan.

Mukarrama Turg'unboyeva 1978-yil 26-noyabrda Toshkentda vafot etgan va Chig'atoy qabristoniga dafn qilingan. 1979-yildan «Bahor» ansambli uning nomini oladi; «O'zbekraqs» birlashmasi va Toshkentdagi ko'chalardan biri ham uning nomi bilan ataladi. 1993-yilda uning muzeyi ochilgan va uning nomidagi yosh raqqosalar tanlovi ta'sis etilgan. 2001-yilda vafotidan so'ng «Buyuk xizmatlari uchun» ordeni bilan mukofotlangan. Hayoti va ijodiga «Salom, Bahor!» (1962) va «Mukarrama opa va qirq go'zal» (1977) hujjatli filmlari bag'ishlangan.