Usta Olim Komilov

Usta Olim Komilov 1875-yilda Marg'ilonda kambag'al to'quvchi oilasida tug'ilgan. Ota-onasi uni o'qitmoqchi bo'lgan, biroq maktabga berishga imkon topilmagan. Olim o'n yoshida otasidan yetim qolib, mardikorlik qilgan, so'ng arava yasovchi tog'asining oldiga Samarqandga borgan; tog'asi uni o'n yildan ortiq vaqt haq to'lamay shogird sifatida ishlatgan. Bo'sh vaqtlarida u doira chalishni o'rgangan, Marg'ilonga qaytgach esa hunarmandchilik bilan shug'ullanib, doira mahoratini oshirgan va boshqalarga o'rgata boshlagan. O'zbek Vikipediyasiga ko'ra, doira sirlarini unga Masaid ota o'rgatgan.

U Marg'ilon yallachilari va sozandalariga jo'rnavozlik qilgan, to'y va sayillarda, keyinroq choyxonalarda chalgan. 1917-yildagi to'ntarishdan keyin Qizil Armiya qismlari va mitinglar uchun havaskor jamoalar tuzishda qatnashgan; 1920-yilga kelib faqat musiqa bilan shug'ullangan va o'z shahridagi choyxonalar hamda maktab-internatda musiqa to'garaklari tashkil qilgan. 1924–1926-yillarda O'zbekiston bo'ylab dars berishi uchun 26 nafar musiqachini tanlab, tayyorlashda ishtirok etgan.

1926-yilda Muhitdin Qori-Yoqubov boshchiligidagi o'zbek etnografik truppasiga ishga o'tgan; shu truppa qoshida respublikadagi birinchi raqs maktabi ochilgan, Usta Olim unda raqs usullaridan dars bergan. 1929-yildan truppa o'zbek musiqali teatriga aylangan (1939-yildan Navoiy nomidagi opera va balet teatri), u shu yerda doirachi va raqs bo'yicha maslahatchi bo'lib ishlagan. Tamaraxonim bilan hamkorlikda qadimiy raqslarni sahnaga moslagan, ularning ayrimini raqqosalar ansambli ijrosiga o'tkazgan; «Pilla» raqsini yangidan yaratgan, M. Turg'unboyeva bilan «Paxta»ni, o'zi esa «Tantana» raqsini sahnalashtirgan. Birinchi o'zbek baletlari — N. Roslavetsning «Paxta» (1933) va F. Talning «Shohida» (1939) spektakllarini sahnalashtirishda qatnashgan.

Usta Olim 1930-yilda Moskvadagi milliy teatrlar olimpiadasida, 1937-yilda Moskvada o'tgan o'zbek san'ati dekadasida ishtirok etgan (dekadada ko'rsatilgan «Sayil va kolxoz to'yi» inssenirovkasi mualliflaridan biri). 1935-yilda Tamaraxonim bilan Londonda xalqaro xalq raqslari festivaliga borgan: uning doira ijrosi ingliz tomoshabinlarini hayratga solgan, festival tashkilotchilari uning qo'lidan gips nusxa olishgan. Ayrim ma'lumotlarga ko'ra, ingliz qirol oilasi tantanasida unga shaxsiy medal topshirilgan.

1932-yilda unga Mehnat qahramoni unvoni, 1937-yilda O'zbekiston SSR xalq artisti unvoni berilgan; 1937-yil 31-mayda Mehnat Qizil Bayroq ordeni bilan mukofotlangan. Shogirdlari orasida Tamaraxonim, Mukarrama Turg'unboyeva hamda doirachilar T. Inog'omov, K. Azimov, A. To'ychiyev bor. Uning ijrosidagi doira usullarini Il. Akbarov («Doyra usullari», 1952), V. Uspenskiy va Ye. Romanovskaya yozib olgan.

Usta Olim Komilov 1953-yil 3-aprelda Toshkentda vafot etgan va Chig'atoy qabristoniga dafn qilingan. Toshkent va Marg'ilondagi ko'chalardan biriga hamda Farg'onadagi musiqa maktabiga uning nomi berilgan; T. Obidovning «Usta Olim Komilov» kitobi 1958-yilda chop etilgan.