Tamaraxonim

Tamaraxonim (asl ismi — Tamara Artyomovna Petrosyan) 1906-yil 29-martda Marg'ilon yaqinidagi Gorchakovo temir yo'l bekatida (hozir Marg'ilon shahriga bo'ysunuvchi Yangi Marg'ilon shaharchasi; ayrim ma'lumotnomalarda tug'ilgan joyi Yangi Marg'ilon, ya'ni hozirgi Farg'ona deb ko'rsatiladi) arman oilasida tug'ilgan. U o'zbek mahallasida ulg'aygan, bolaligidan o'zbekcha gapirgan va qizaloqligidayoq kichik bayramlarda qo'shiq aytib, raqsga tushgan.

1919-yilda u Hamza Hakimzoda Niyoziyning tashviqot truppasida ilk bor sahnaga chiqqan. O'sha davrda ayolning yuzi ochiq holda omma oldida raqsga tushishi urf-odatlarga zid hisoblanar, yosh raqqosaga bir necha bor jazo bilan tahdid qilishgan. 1921–1922-yillarda Tamara Toshkentda rus opera va balet teatri qoshida shug'ullangan, Abror Hidoyatov, Yatim Bobojonov va Ali Ibrohimov boshchiligidagi konsert guruhlarida raqsga tushgan, 1923–1924-yillarda esa Moskvada Markaziy teatr texnikumida (hozirgi GITIS) o'qigan. Uni «Sharq qaldirg'ochi» deb aynan Moskvada atay boshlashgan.

1924-yildan u xonanda Muhitdin Qori-Yoqubov — birinchi turmush o'rtog'i — boshchiligidagi konsert truppasining yakkaxoni bo'lgan; 1926-yilda truppa O'zbek davlat konsert-etnografik ansambliga aylangan. 1925-yilda Tamara u bilan birga Parijdagi Xalqaro bezak san'ati ko'rgazmasida chiqish qilgan — bu o'zbek san'atining Yevropadagi ilk namoyishlaridan biri edi. 1920-yillarning ikkinchi yarmida u Samarqand, Qo'qon va Andijon sahnalarida musiqali dramalarda ham o'ynagan: Xurshidning «Farhod va Shirin»ida Shirin, U. Hojibekovning «Arshin mol olon»ida Gulchehra, G'. Zafariyning «Halima»sida Halima.

1929-yilda ansambl negizida O'zbek davlat musiqali teatri tashkil topganda (1931-yildan Toshkentda, 1939-yildan opera va balet teatri, hozirgi Alisher Navoiy nomidagi Katta teatr) Tamaraxonim uning raqs truppasiga boshchilik qilgan. 1932-yilda O'zbekiston SSR xalq artisti unvonini olgan, 1933-yilda teatr qoshidagi balet studiyasini ochishda qatnashgan; keyinchalik undan O'zbek xoreografiya bilim yurti o'sib chiqqan. 1934–1935-yillarda Urganchda ishlagan: Xorazm viloyat musiqali drama teatrining (hozir Ogahiy nomida) tashkilotchilaridan biri bo'lib, unda baletmeyster, raqqosa va pedagog bo'lgan. 1935-yil iyulida doirachi Usta Olim Komilov, sozandalar To'xtasin Jalilov va Abduqodir Ismoilov bilan birga sovet delegatsiyasi tarkibida Londondagi Albert-xollda o'tgan Xalqaro xalq raqslari festivalida chiqish qilgan.

1936-yildan Tamaraxonim O'zbekiston davlat filarmoniyasining yakkaxoni bo'lgan; 1941-yilgacha opera teatrida ham raqqosa va baletmeyster sifatida ishlagan, Ye. Brusilovskiyning birinchi o'zbek baleti «Gulandom» librettosini yaratishda qatnashgan. 1937-yilda Moskvadagi O'zbek san'ati dekadasida chiqish qilib, beshta Mehnat Qizil Bayroq ordenining birinchisini olgan. U raqsni qo'shiq bilan qo'shib, qo'shiqli raqs miniatyurasi janrini yaratgan: har bir raqam uchun o'sha xalqning qo'shiqlari, kiyimi, urf-odati va harakatlarini o'rgangan. Uning «SSSR xalqlarining qo'shiq va raqslari» va «Dunyo xalqlarining qo'shiq va raqslari» dasturlarida 86 tildagi 500 dan ortiq qo'shiq bor edi. 1941-yilda o'zbek raqslarini mahorat bilan ijro etgani uchun ikkinchi darajali Stalin mukofotiga sazovor bo'lgan.

Urush yillarida Tamaraxonim front konsert brigadalari bilan chiqish qilgan, 1944-yilda esa Uraldagi korxonalarga safarbar qilingan o'rtaosiyolik ishchilar oldida kuylagan. 1941–1969-yillarda o'zi tuzgan O'zbekiston filarmoniyasi musiqa ansambliga rahbarlik qilgan, uning baletmeysteri va yakkaxoni bo'lgan. Fransiya, Buyuk Britaniya, Polsha, Xitoy, Norvegiya, Indoneziya, Chexoslovakiya, Hindiston, Eron, Turkiya, Mo'g'uliston va boshqa mamlakatlarda gastrolda bo'lgan. 1956-yilda SSSR xalq artisti unvonini olgan, 1976-yilda, yetmish yoshga to'lganida, Lenin ordeni bilan taqdirlangan. 1941-yildan partiya a'zosi bo'lgan, O'zbekiston SSR Oliy Kengashi deputatligiga saylangan.

Tamaraxonim 1991-yil 30-iyunda Toshkentda vafot etgan va Chig'atoy qabristoniga dafn qilingan. Muhitdin Qori-Yoqubov bilan nikohidan rassom bo'lib yetishgan qizi Vansetta (uning turmush o'rtog'i rassom Tohir Salohov edi), bastakor Po'lat Rahimov bilan ikkinchi nikohidan qizi Lola tug'ilgan. Uning sahna liboslari ko'rgazmasi artistning hayotligidayoq, 1986-yilda Toshkentdagi uyida ochilgan, 1994-yilda esa uy Tamaraxonim memorial muzeyiga aylantirilgan. 2001-yilda vafotidan keyin «Buyuk xizmatlari uchun» ordeni bilan taqdirlangan.