Мукаррама Турғунбоева

Мукаррама Турғунбоева 1913-йил баҳорида Фарғонада (ўша пайтдаги Скобелев шаҳрида) туғилган. Туғилган кунининг аниқ санасини ўзи ҳам билмаган: Катта совет энсиклопедиясида 13-май (эски ҳисобда 30-апрел) кўрсатилган, ўзи эса кўп йиллар туғилган кунини 31-майда нишонлаган. Ота-онасидан эрта айрилиб, Фарғонада қариндошлари қўлида тарбияланган.

1927-йилда мактабни битириб, Фарғона педагогика техникумига ўқишга кирган ва ҳаваскорлик тўгарагида рақсга тушган. 1928-йилда танлов орқали Муҳиддин Қори-Ёқубов раҳбарлигидаги концерт-этнографик ансамблга қабул қилинган, 1929-йилда эса Самарқанддаги Ўзбек мусиқали театри труппасига кирган; театр 1931-йилда Тошкентга кўчган. 1933-йилгача театр қошидаги студияда ўқиб, миллий рақсни Уста Олим Комилов, Юсуфжон қизиқ Шакаржонов ва Тамарахонимдан, мумтоз рақсни Константин Бекдан ўрганган, ашула ва актёрлик билан ҳам шуғулланган. Саҳнада драматик роллар ҳам ўйнаган: «Аршин мол олон»да Осиё ва Зебо, «Ичкарида»да Асалхон. 1929-йилда театр артисти Низом Холдоровга турмушга чиққан; 1934-йилда ўғли Телман туғилган.

1931-йилдан театрнинг яккахон раққосаси, 1937-йилдан балетмейстери бўлган; театр 1939-йилда Ўзбек опера ва балет театрига (ҳозирги Алишер Навоий номидаги Катта театр) айлантирилган. «Гулсара», «Фарҳод ва Ширин» мусиқали драмаларига рақслар саҳналаштирган, 1937-йилда Москвадаги ўзбек санъати декадасида қатнашган ва ўша йили Ўзбекистон ССР халқ артисти унвонини олган. Балетмейстерлар Александр Томский, Иля Арбатов ва Павел Ёркиндан сабоқ олиб, илк ўзбек балетларини яратишда қатнашган: Ф. Талнинг «Шоҳида» балетида (1939) бош партияни ижро этган, Оқбилак, «Боқчасарой фаввораси»даги Зарема ва Гуландом партияларини рақсга тушган, миллий образларда Европа мумтоз рақси усулларидан фойдаланган.

Уруш йилларида концерт бригадалари билан Закавказе фронтларида чиқишлар қилган, 1942-йилда Эронда гастролда бўлган. 1946-йилда ўзбек рақслари ижроси учун Сталин мукофотига, 1951-йилда Р. Глиэр ва Т. Содиқовнинг «Гулсара» операсини саҳналаштиришдаги иштироки учун иккинчи Сталин мукофотига сазовор бўлган. «Тановар», «Жонон», «Андижон полкаси», «Пилла», «Кутиш», «Жасур қиз», «Наманган олмаси» каби ўнлаб якка ва оммавий рақсларни яратган, операларга рақслар қўйган. 1945–1957-йилларда Тошкент хореография билим юртида дарс берган; шогирдлари орасида Галия Измайлова ва Қундуз Миркаримова бор.

1955-йилда ўзи дарс берган хореография билим юртидан ўн икки қизни танлаб олган ва шу гуруҳ асосида 1957-йилда «Баҳор» халқ рақси қизлар ансамблини тузган. Ансамбл ўша йили Москвадаги жаҳон ёшлари ва талабаларининг VI фестивалида қатнашган, 1960-йилда давлат ансамбли мақомини олган. Турғунбоева умрининг охиригача унинг бадиий раҳбари ва бош балетмейстери бўлган, ансамбл учун ўн бешта концерт дастури тузган; яккахон раққоса сифатида ҳам, ансамбл билан ҳам Осиё, Африка ва Европанинг ўттизга яқин мамлакатида гастролда бўлган. 1959-йилда СССР халқ артисти унвони, 1967-йилда Ҳамза номидаги Ўзбекистон ССР Давлат мукофоти, 1973-йилда «Баҳор»нинг концерт дастурлари учун СССР Давлат мукофоти берилган. Ўзбекистон ССР Олий Кенгашининг уч чақириқ (1951–1963) депутати бўлган.

Мукаррама Турғунбоева 1978-йил 26-ноябрда Тошкентда вафот этган ва Чиғатой қабристонига дафн қилинган. 1979-йилдан «Баҳор» ансамбли унинг номини олади; «Ўзбекрақс» бирлашмаси ва Тошкентдаги кўчалардан бири ҳам унинг номи билан аталади. 1993-йилда унинг музейи очилган ва унинг номидаги ёш раққосалар танлови таъсис этилган. 2001-йилда вафотидан сўнг «Буюк хизматлари учун» ордени билан мукофотланган. Ҳаёти ва ижодига «Салом, Баҳор!» (1962) ва «Мукаррама опа ва қирқ гўзал» (1977) ҳужжатли филмлари бағишланган.