Munavvar qori Abdurashidxonov

Munavvar qori Abdurashidxonov 1878-yilda Toshkentning Shayxontohur dahasidagi Darxon mahallasida tug'ilgan. Otasi Abdurashidxon Sotiboldixon o'g'li mudarris bo'lgan, onasi Xosiyat otin — olim Xonxo'ja Shorahimxo'jayevning qizi — o'z hovlisida qizlarga savod o'rgatgan. Munavvar oiladagi uchinchi o'g'il edi; otasi erta vafot etgach, ilk saboqni onasidan olgan. Toshkentlik Usmon domladan qiroat va tajvidni o'rganib, Qur'onni yod olgan va «qori» unvoniga ega bo'lgan. Toshkentdagi Yunusxon va Eshonquli dodxoh madrasalarida, Buxorodagi Mir Arab madrasasida o'qigan, ammo tahsilni oxiriga yetkazmay Toshkentga qaytgan va Darxon masjidida imomlik hamda muallimlik qilgan.

1901-yilda Munavvar qori Toshkentda ilk yangi usul — jadid maktabini ochgan: unda bolalarga savod tovush usulida o'rgatilgan, keyinroq shaharning boshqa dahalarida ham shunday maktablar ochgan. Ular uchun o'quv dasturi tuzib, darsliklar yozgan: 1917-yilgacha sakkiz marta nashr etilgan «Adibi avval» (1907) alifbesi, «Adibus-soniy» (1907) o'qish kitobi, so'ng arifmetikaga oid «Usuli hisob», Qur'on qiroatiga oid «Tajvid» (1911), diniy amallar, payg'ambarlar va islom tarixiga, turkiy xalqlar tarixiga bag'ishlangan qo'llanmalar hamda «Yer yuzi» geografiya darsligi. 1914-yilda zamondosh o'zbek shoirlarining she'rlarini «Sabzazor» to'plamiga jamlab nashr etgan.

1906-yildan «Taraqqiy» gazetasida maqolalar bilan chiqqan, u yopilgach, «Xurshid» gazetasiga asos solib, uning muharriri bo'lgan; hukumat o'n sonidan keyin bu gazetani ham taqiqlagan. Keyinchalik «Shuhrat», «Tujjor» va «Osiyo» gazetalariga yashirincha rahbarlik qilgan, 1914–1915-yillarda «Sadoyi Turkiston» gazetasida mas'ul muharrir o'rinbosari, 1915–1917-yillarda «Al-isloh» jurnalining norasmiy muharriri bo'lgan. 1909-yilda toshkentlik boylar bilan birga «Jamiyati imdodiya» xayriya jamiyatini tuzib, uning rais o'rinbosari bo'lgan: jamiyat kambag'al oilalar bolalarining o'qishiga yordam bergan, yoshlarni Ufa, Kavkaz, Usmonlilar davlati va Misrga o'qishga yuborgan.

1913-yilda Munavvar qori va Abdulla Avloniy kutubxona, qiroatxona, nashriyot va havaskor teatr truppasiga ega «Turon» jamiyatiga asos solgan. Truppa 1914-yil 27-fevralda Toshkentdagi «Kolizey» binosida Mahmudxo'ja Behbudiyning «Padarkush» dramasini sahnaga qo'ygan — bu o'zbek milliy teatri tarixi boshlanadigan ilk spektakllardan biridir.

1917-yilgi Fevral inqilobidan keyin mart oyida Toshkentda tuzilgan «Sho'roi Islomiya» tashkilotining rahbarlaridan biriga aylangan va 16–23-aprelda o'tgan Turkiston musulmonlari birinchi qurultoyini tayyorlashga bosh bo'lgan — unda o'lkaga muxtoriyat berish masalasi ilk bor ko'tarilgan. «Najot» gazetasini ta'sis etgan, «Kengash» gazetasiga muharrirlik qilgan, yil oxirida Qo'qonda e'lon qilingan Turkiston muxtoriyatini qo'llab-quvvatlagan. 1918-yilda Turkiston musulmon xalq dorilfununining tashkilotchilaridan bo'lgan: Murodxo'ja domla va Burhon Habib bilan birga uning dasturini tuzgan, ona tili va adabiyotdan dars bergan, biroq o'sha yilning sentabrida sovet hukumati dorilfununni yopib qo'ygan.

1920–1921-yillarda Fayzulla Xo'jayevning taklifi bilan Buxoro Xalq Sovet Respublikasi Maorif nozirligining vaqf bo'limiga mudirlik qilgan, 1920-yil sentabrida Bokudagi Sharq xalqlari qurultoyida delegat bo'lgan. 1921-yilda bir necha oy hibsda saqlangan. So'ng Toshkentda Navoiy nomidagi maktab, Narimonov nomidagi pedagogika texnikumi va ayollar pedagogika institutida dars bergan (1923–1925), Shorasul Zunnun va Qayum Ramazon bilan to'rt qismli «O'zbekcha til saboqligi» darsligini yozgan (1925–1926), Samarqand muzeyida ilmiy xodim, qadimiy yodgorliklarni muhofaza qilish qo'mitasining Toshkent–Farg'ona bo'limida mas'ul kotib bo'lib ishlagan (1927–1928).

1929-yil 6-noyabrda Munavvar qori «Milliy ittihod» va «Milliy istiqlol» tashkilotlari ishi bo'yicha o'nlab o'zbek ziyolilari bilan birga qamoqqa olingan, tergov Moskvaga ko'chirilgan. 1931-yil 25-aprelda OGPU kollegiyasi uni otuvga hukm qilgan, hukm 23-mayda Moskvada ijro etilgan; Vagankovo qabristoniga dafn etilgan. SSSRning so'nggi yillarida oqlangan. Mustaqillik yillarida uning «Tanlangan asarlar»i nashr etilgan (2003), 2020-yilda esa vafotidan keyin «Buyuk xizmatlari uchun» ordeni bilan taqdirlangan.